§44.41.1proelium ducit.
[...] が戦闘を率いる。
movebat imperii maiestas, gloria viri, ante omnia aetas, quod maior sexaginta annis iuvenum munia in parte praecipua laboris periculique capessebat.
将軍としての威厳、男としての栄光、そして何よりも、彼が60歳を超えていながら、労苦と危険の最も主要な部分において若者の任務を引き受けていたという年齢が、[兵士たちの心を]動かしていた。
intervallum, quod inter caetratos et phalanges erat, inplevit legio atque aciem hostium interrupit.
盾兵(ケトラートィ)とファランクスの間にあった隙間を、[ローマ軍の]軍団が埋め、敵の戦列を分断した。
§44.41.2a tergo caetrati erant, frontem adversus clupeatos habebat;
[この軍団の]背後には盾兵がおり、[軍団は]円盾兵に対して正面を向けていた。
chalcaspides appellabantur.
彼らは青銅盾兵(カルカスピデス)と呼ばれていた。
secundam legionem L. Albinus consularis ducere adversus leucaspidem phalangem iussus;
元執政官ルキウス・アルビヌスは、第二軍団を率いて白盾ファランクス(レウカスピデス)に向かって進むよう命じられた。
ea media acies hostium fuit.
これが敵の中央の戦列であった。
§44.41.3in dextrum cornu, unde circa fluvium commissum proelium erat, elephantos inducit et alas sociorum;
右翼、すなわち川のあたりで戦闘が開始されていた場所へ、彼(執政官)は象たちと対等同盟国の騎兵部隊(アラエ)を投入した。
et hinc primum fuga Macedonum est orta.
そしてここから、マケドニア人の最初の敗走が始まった。
§44.41.4nam sicut pleraque nova conmenta mortalium in verbis vim habent, experiendo, cum agi, non, quem ad modum agatur, edisseri oportet, sine ullo effectu evanescunt, ita tum elephantomachae nomen tantum sine usu fuerunt.
なぜなら、人間の多くの新しい考案が言葉においては効力を持つものの、実際に実行されねばならず、どのように実行されるべきかを論じるべきではない経験の段になると、何の効果もなく消え去ってしまうように、その時も「対象戦闘(エレファントマカエ)」という名は、実用のない単なる名前にすぎなかったからである。
§44.41.5elephantorum impetum subsecuti sunt socii nominis Latini pepuleruntque laevom cornu.
象たちの突撃にラテン同盟の同盟軍が続き、敵の左翼を敗走させた。
§44.41.6in medio secunda legio inmissa dissipavit phalangem.
中央では、投入された第二軍団がファランクスを散らした。
neque ulla evidentior causa victoriae fuit, quam quod multa passim proelia erant, quae fluctuantem turbarunt primo, deinde disiecerunt phalangem, cuius confertae et intentis horrentis hastis intolerabiles vires sunt;
そして、あちこちで多くの個別の戦闘が起こり、それが動揺するファランクスを最初は混乱させ、次いで瓦解させたこと以上に明白な勝利の原因はなかった。 このファランクスは、密集し、突き出された槍で恐るべき姿をしているときには、対抗しがたい力を持っている。
§44.41.7si carptim adgrediendo circumagere inmobilem longitudine et gravitate hastam cogas, confusa strue inplicantur;
もし小規模な攻撃を繰り返すことで、その長さと重さのために動かしがたい槍を、方向転換させるよう強制するなら、彼らは混雑した密集の中で互いにもつれ合ってしまう。
si vero aut ab latere aut ab tergo aliquid tumultus increpuit, ruinae modo turbantur, sicut tum adversus catervatim incurrentes Romanos et interrupta multifariam acie obviam ire cogebantur;
しかし、もし側面や背後から何らかの騒乱の音が響き渡れば、彼らは建物が崩壊するように混乱してしまう。 ちょうどその時、群れをなして突撃してくるローマ軍に対し、多くの場所で分断された戦列のまま立ち向かうことを余儀なくされたように。
§44.41.8et Romani, quacumque data intervalla essent, insinuabant ordines suos.
そしてローマ軍は、隙間が生じるやいなや、そこへ自らの戦列を侵入させていった。
§44.41.9qui si universa acie in frontem adversus instructam phalangem concurrissent, quod Paelignis principio pugnae incaute congressis adversus caetratos evenit, induissent se hastis nec confertam aciem sustinuissent.
もし彼らが、整列したファランクスに対し、全戦列で正面から衝突していたなら(戦闘の初めにペリグニ人が軽率にも盾兵に衝突したときに起こったように)、自ら槍に突き刺さり、その密集した戦列を支えきれなかったであろう。