§44.41.1proelium ducit.
[...] 전투를 이끌다.
movebat imperii maiestas, gloria viri, ante omnia aetas, quod maior sexaginta annis iuvenum munia in parte praecipua laboris periculique capessebat.
그의 사령관으로서의 위엄, 영웅으로서의 영광, 그리고 무엇보다도 예순이 넘은 나이에도 고통과 위험의 가장 핵심적인 부분에서 젊은이들의 임무를 떠맡았다는 점이 [병사들의 마음을] 움직였다.
intervallum, quod inter caetratos et phalanges erat, inplevit legio atque aciem hostium interrupit.
레기오는 방패병(caetrati)과 팔랑크스 사이에 있던 틈새를 메우고 적의 전열을 분단했다.
§44.41.2a tergo caetrati erant, frontem adversus clupeatos habebat;
[이 군단의] 후방에는 방패병들이 있었고, [군단은] 원형방패병(clupeati)들을 향해 정면을 두고 있었다.
chalcaspides appellabantur.
이들은 청동방패병(Chalcaspides)이라 불렸다.
secundam legionem L. Albinus consularis ducere adversus leucaspidem phalangem iussus;
집정관 역임자 루키우스 알비누스는 제2군단을 이끌고 백색방패 팔랑크스(Leucaspides)를 상대하라는 명령을 받았다.
ea media acies hostium fuit.
이것이 적의 중앙 전열이었다.
§44.41.3in dextrum cornu, unde circa fluvium commissum proelium erat, elephantos inducit et alas sociorum;
강 근처에서 전투가 개시되었던 우익으로, 그는 코끼리들과 동맹시들의 기병대(alae)를 투입했다.
et hinc primum fuga Macedonum est orta.
그리고 여기에서부터 마케도니아인들의 첫 패주가 시작되었다.
§44.41.4nam sicut pleraque nova conmenta mortalium in verbis vim habent, experiendo, cum agi, non, quem ad modum agatur, edisseri oportet, sine ullo effectu evanescunt, ita tum elephantomachae nomen tantum sine usu fuerunt.
왜냐하면 인간의 많은 새로운 고안물들이 말로만 힘을 가질 뿐, 어떻게 행동해야 하는지를 토론하는 것이 아니라 실제로 행동해야 하는 경험의 장에 이르면 아무런 효과 없이 사라져 버리듯, 당시에도 '대형 코끼리 전투병(elephantomachae)'이라는 이름은 실제 쓸모없는 단순한 명칭에 불과했기 때문이다.
§44.41.5elephantorum impetum subsecuti sunt socii nominis Latini pepuleruntque laevom cornu.
코끼리들의 돌격을 뒤따라 라틴 동맹의 동맹군이 적의 좌익을 격퇴했다.
§44.41.6in medio secunda legio inmissa dissipavit phalangem.
중앙에서는 투입된 제2레기오가 팔랑크스를 흩뜨려 놓았다.
neque ulla evidentior causa victoriae fuit, quam quod multa passim proelia erant, quae fluctuantem turbarunt primo, deinde disiecerunt phalangem, cuius confertae et intentis horrentis hastis intolerabiles vires sunt;
승리의 가장 명백한 원인은 도처에서 수많은 개별 전투가 벌어져, 그것이 처음에는 요동치는 팔랑크스를 혼란에 빠뜨리고 마침내 해체해 버렸다는 점에 있었다. 이 팔랑크스는 빽빽이 밀집하여 곧게 세운 창들로 소름끼치는 모습을 하고 있을 때는 대적할 수 없는 힘을 지닌다.
§44.41.7si carptim adgrediendo circumagere inmobilem longitudine et gravitate hastam cogas, confusa strue inplicantur;
그러나 만약 소규모의 분산된 공격으로, 그 길이와 무게 때문에 움직이기 힘든 창을 방향 전환하도록 강제한다면, 그들은 무질서하게 엉켜서 꼼짝달싹 못 하게 된다.
si vero aut ab latere aut ab tergo aliquid tumultus increpuit, ruinae modo turbantur, sicut tum adversus catervatim incurrentes Romanos et interrupta multifariam acie obviam ire cogebantur;
만약 측면이나 후방에서 소란이 일어난다면, 그들은 붕괴하는 건물처럼 무너져 내리는데, 당시 떼를 지어 돌격해 오는 로마군을 상대로 여러 곳에서 전열이 끊긴 채 대항하도록 강제당했을 때가 바로 그러했다.
§44.41.8et Romani, quacumque data intervalla essent, insinuabant ordines suos.
로마군은 틈새가 생길 때마다 자신들의 전열을 그 안으로 침투시켰다.
§44.41.9qui si universa acie in frontem adversus instructam phalangem concurrissent, quod Paelignis principio pugnae incaute congressis adversus caetratos evenit, induissent se hastis nec confertam aciem sustinuissent.
만약 그들이 전열을 갖춘 팔랑크스를 향해 전 군단으로 정면 충돌했더라면, 전투 초기에 페리그니인들이 조심성 없이 방패병들에게 돌격했다가 겪었던 일처럼, 스스로 창에 꿰여 그 밀집한 전열을 감당해 내지 못했을 것이다.