Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §44.37.1-44.37.13

ガッルスの月食予報と両軍の反応

1717 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

ローマ軍が秩序ある後退により陣営の防備を完了すると、その夜、ガッルスが事前に予告した通りの月食が起こる。ローマ軍は彼の科学的知見に感服したが、マケドニア軍は亡国の予兆として恐慌に陥る。翌日、出撃の遅れに不満を漏らす自軍に対し、執政官パウルスが演説を開始する。

§44.37.1Paulus postquam metata castra impedimentaque conlocata animadvertit, ex postrema acie triarios primos subducit, §44.37.2deinde principes, stantibus in prima acie hastatis, si quid hostis moveret, postremo hastatos, ab dextro primum cornu singulorum paulatim signorum milites subtrahens.
パウルスは、陣営が画定され、荷物が配置されたのに気づくと、最後列からまずトリアリィを引き抜き、次に、敵が何らかの動きを見せた場合に備えてハスタティを最前列に立たせたままプリンキペスを引き抜き、最後にハスタティを、まず右翼から始めて各部隊の兵士を少しずつ引き抜いていった。
§44.37.3ita pedites equitibus cum levi armatura ante aciem hosti oppositis sine tumultu abducti, nec ante, quam prima frons valli ac fossa perducta est, ex statione equites revocati sunt.
こうして、騎兵と軽装兵が戦列の前で敵に対峙している間に、歩兵たちは混乱なく撤退させられた。 そして、土塁の最初の正面と濠が完成して初めて、騎兵たちが配置場所から呼び戻された。
§44.37.4rex quoque, cum sine detractatione paratus pugnare eo die fuisset, contentus eo, quod per hostem moram fuisse scirent, et ipse in castra copias reduxit.
王もまた、その日ためらうことなく戦う準備を整えていたが、敵のせいで遅延が生じたのだと皆が知っていることに満足し、自らも軍勢を陣営へと引き揚げさせた。
§44.37.5castris permunitis C. Sulpicius Gallus, tribunus militum secundae legionis, qui praetor superiore anno fuerat, consulis permissu ad contionem militibus vocatis pronuntiavit, nocte proxima, ne quis id pro portento acciperet, ab hora secunda usque ad quartam horam noctis lunam defecturam esse.
陣営の防備が整うと、前年に法務官を務めていた第二軍団の軍事知事ガイウス・スルピキウス・ガッルスは、執政官の許可を得て兵士たちを集会に召集し、誰もそれを不吉な前兆として受け取らないようにと前置きした上で、今度の夜、第二時から第四時まで月食が起こるであろうと告げた。
§44.37.6id quia naturali ordine statis temporibus fiat, et sciri ante et praedici posse.
それは自然の秩序により定められた時に起こることなので、あらかじめ知ることも予言することもできるのだという。
§44.37.7itaque quem ad modum, quia certi solis lunaeque et ortus et occasus sint, nunc pleno orbe, nunc senescentem exiguo cornu fulgere lunam non mirarentur, ita ne obscurari quidem, cum condatur umbra terrae, trahere in prodigium debere.
したがって、太陽と月の出没は確実なものであるため、月が満月として輝いたり、あるいは衰えて細い角となって輝いたりすることに驚かないのと同様に、地球の影に隠されて暗くなることさえも、不吉な前兆として解釈すべきではない、とした。
§44.37.8nocte, quam pridie nonas Septembres insecuta est dies, edita hora luna cum defecisset, Romanis militibus Galli sapientia prope divina videri;
9月5日の前日に続く夜、予告された時刻に月食が起こると、ローマの兵士たちにとって、ガッルスの知恵は神に近いもののように思われた。
§44.37.9Macedonas ut triste prodigium, occasum regni perniciemque gentis portendens, movit nec aliter vates.
一方、マケドニア人たちには、これが王国の没落と民族の滅亡を予告する不吉な前兆として衝撃を与え、予言者たちも同様の判断を下した。
clamor ululatusque in castris Macedonum fuit, donec luna in suam lucem emersit.
マケドニアの陣営では、月が再び本来の輝きを取り戻すまで、叫び声や慟哭がやむことはなかった。
§44.37.10postero die — tantus utrique ardor exercitui ad concurrendum fuerat, ut et regem et consulem suorum quidam, quod sine proelio discessum esset, accusarent —
翌日、双方の軍勢には衝突しようとする非常に強い熱意があったため、自軍の何人かが、戦闘を交えずに撤退したことについて王と執政官の双方を非難するほどであったが、王には容易な弁明があった。
§44.37.11regi prompta defensio erat, non eo solum, quod hostis prior aperte pugnam detractans in castra copias reduxisset, sed etiam quod eo loco signa constituisset, quo phalanx, quam inutilem vel mediocris iniquitas loci efficeret, promoveri non posset.
敵が先に公然と戦闘を拒んで陣営に軍勢を引き揚げさせたからというだけでなく、地形がわずかに傾斜しているだけでも使い物にならなくなるファランクスを前進させることが不可能な場所に、敵が布陣したからでもあった。
§44.37.12consul ad id, quod pridie praetermisisse pugnandi occasionem videbatur et locum dedisse hosti, si nocte abire vellet, tunc quoque per speciem immolandi terere videbatur tempus, cum luce prima ad signum propositum pugnae exeundum in aciem fuisset.
一方、執政官は、前日に戦う機会を逃し、敵が夜の間に立ち去ろうと思えばその機会を与えてしまったように見えたことに加え、夜明けとともに戦闘の合図が掲げられて戦列に進み出るべきであったその時にも、犠牲を捧げるという口実のもとで時間を浪費しているように見えた。
§44.37.13tertia demum hora sacrificio rite perpetrato ad consilium vocavit;
ようやく第三時になって犠牲式が滞りなく執り行われると、彼は軍議を招集した。
atque ibi, quod rei gerendae tempus esset, loquendo et intempestive consultando videbatur quibusdam extrahere.
そしてそこでも、行動を起こすべき時間であるにもかかわらず、演説を行い、時宜を得ない合議をすることで、時間を引き延ばしているように一部の者には思われた。
adversus eos sermones talem consul orationem habuit.
これらの陰口に対して、執政官は次のような演説を行った。

語釈・文法注

  1. 44.37.2stantibus in prima acie hastatis — 独立奪格。hastati(第一列兵)が依然として最前列に立っている間に、プリンキペス(第二列兵)が後方に引き抜かれたことを示す時間・状況の背景を記述している。
  2. 44.37.5ne quis id pro portento acciperet — 接続法未完了過去。目的を表す従属節で、伝達の主動詞である「pronuntiavit」(歴史過去)の過去時制に引かれて未完了過去が選ばれている。ガッルスが事前に天体現象のメカニズムを説明した意図を示す。
  3. 44.37.6id quia naturali ordine statis temporibus fiat — 間接話法(oratio obliqua)。「pronuntiavit」に導かれる間接話法内の理由句であるため、直接話法では直説法であっても、従属節の動詞 「fiat」 は接続法現在をとる。
  4. 44.37.7trahere in prodigium debere — 間接話法の主節部分を構成する対格不定詞構文。主語となる対格名詞(兵士たちなどの一般人、あるいは「se」)は省略されており、「trahere in prodigium」は「(現象を)前兆として解釈する」という慣用表現。
  5. 44.37.12cum luce prima ad signum propositum pugnae exeundum in aciem fuisset — 逆接を表す cum 節。「exeundum fuisset」は動動詞(未来受動分詞)に「esse」の接続法過去完了を組み合わせた三人称非人称受動の形式。過去における反実仮想的な義務(「出撃すべきであったのに(実際にはしなかった)」)を表現している。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §44.37.1-44.37.13. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:44.37.1-44.37.13

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。