§4.3.1cum maxime haec in senatu agerentur, Canuleius pro legibus suis et adversus consules ita disseruit:
元老院でこれらの議論が盛んに行われていたまさにその時、カヌレイウスは自身の法案を支持し、執政官たちに反対して、次のように論じた。
§4.3.2“quanto opere vos, Quirites, contemnerent patres, quam indignos ducerent, qui una secum urbe intra eadem moenia viveretis, saepe equidem et ante videor animadvertisse, nunc tamen maxime, quod adeo atroces in has rogationes nostras coorti sunt,
「クィリテスよ、貴族たちが諸君をいかに軽蔑しているか、諸君が彼らと同じ都市の中で同じ壁の内に暮らすにどれほど値しない者と考えているか、私はこれまでもしばしば気づいていたように思われるが、今やとりわけそうである。 なぜなら、彼らは我々のこれら法案に対して、これほどまでに激しく立ち上がったからだ。
§4.3.3quibus quid aliud quam admonemus cives nos eorum esse et, si non easdem opes habere, eandem tamen patriam incolere?
我々はそれらの法案によって、市民に対して、我々が彼らの同胞であること、そして同じ富を持たないとしても、同じ祖国に住んでいるということを思い出させている以外に、何か他のことをしているだろうか。
§4.3.4altera conubium petimus, quod finitumis externisque dari solet — nos quidem civitatem, quae plus quam conubium est, hostibus etiam victis dedimus —;
一方において、我々は近隣の者や外国の者にも与えられるのが常である通婚の権利を求めている。 ――実際我々は、通婚以上のもの、すなわち市民権を、打ち負かした敵にさえ与えてきたのだ。
§4.3.5altera nihil novi ferimus, sed id, quod populi est, repetimus atque usurpamus, ut, quibus velit, populus Romanus honores mandet.
―― 他方において、我々は何か新しいものをもたらしているのではなく、民衆に属するものを要求し、行使しようとしている。 すなわち、ローマの民衆が、自分が望む者に官職を委ねることができるように、と。
§4.3.6quid tandem est, cur caelum ac terras misceant, cur in me impetus modo paene in senatu sit factus, negent se manibus temperaturos violaturosque denuntient sacrosanctam potestatem?
それなら一体なぜ、彼らは天と地をかき混ぜるのか、なぜ先ほど元老院で私に対してほとんど襲撃が行われ、手出しを控えないと言い、神聖不可侵の権能を侵害すると脅すのか。
§4.3.7si populo Romano liberum suffragium datur, ut, quibus velit, consulatum mandet, et non praeciditur spes plebeio quoque, si dignus summo honore erit, apiscendi summi honoris, stare urbs haec non poterit? de imperio actum est? et perinde hoc valet, plebeiusne consul fiat, tamquam servum aut libertinum aliquis consulem futurum dicat?
もしローマの民衆に、望む者に執政官職を委ねる自由な投票権が与えられ、平民であっても最高の栄誉に値するならそれを獲得する希望が断たれないとするなら、この都市は存続できないというのか。 国家の支配権は終わりだというのか。 平民が執政官になることが、まるで奴隷や解放奴隷が執政官になると誰かが言うのと同じように通用するというのか。
§4.3.8ecquid sentitis, in quanto contemptu vivatis? lucis vobis huius partem, si liceat, adimant;
諸君は自分たちがどれほどの侮蔑の中に暮らしているか、少しでも気づいているか。 彼らは可能なら、この光の一部を諸君から奪うだろう。
quod spiratis, quod vocem mittitis, quod formas hominum habetis, indignantur;
諸君が息をし、声を出し、人間の姿をしていることに腹を立てているのだ。
quin etiam, §4.3.9si dis placet, nefas aiunt esse consulem plebeium fieri.
それどころか、神々がお許しになるなら、彼らは平民が執政官になることは不敬であるとさえ言う。
obsecro vos, si non ad fastos, non ad commentarios pontificum admittimur, ne ea quidem scimus, quae omnes peregrini etiam sciunt, consules in locum regum successisse nec aut iuris aut maiestatis quicquam habere, quod non in regibus ante fuerit?
お尋ねするが、もし我々が神官たちの年代記や記録への立ち入りを許されていないとしても、すべての外国人さえ知っていること、すなわち、執政官は王の地位を引き継いだものであり、かつて王の中に存在しなかったいかなる権利も尊厳も持たないということを、我々は知らないというのか。
§4.3.10en numquam creditis fando auditum esse Numam Pompilium, non modo non patricium sed ne civem quidem Romanum, ex Sabino agro accitum, populi iussu patribus auctoribus Romae regnasse? L. deinde Tarquinium non Romanae modo, §4.3.11sed ne Italicae quidem gentis, Demarati Corinthii filium, incolam ab Tarquiniis, vivis liberis Anci regem factum? Ser.
諸君は、ヌマ・ポンピリウスが、貴族でないばかりかローマ市民でさえなく、サビニ人の土地から招かれ、民衆の命令と貴族の承認によってローマで王として統治したという話を、聞いたことがないとでも信じているのか。 次にルキウス・タルクィニウスは、ローマの氏族どころか、イタリアの氏族でさえなく、コリントス人デ马拉トスの息子で、タルクィニイからの移住者であり、アンクスの子供たちが生きている間に王になったのではないか。
§4.3.12Tullium post hunc, captiva Corniculana natum, patre nullo, matre serva, ingenio virtute regnum tenuisse? quid enim de T. Tatio Sabino dicam, quem ipse Romulus, parens urbis, in societatem regni accepit?
次にセルウィウス・ トゥッリウスは、コルニクラムの捕虜の女性から生まれ、父は知られず、母は奴隷であったが、その才能と徳によって王位を保持したのではないか。 また、都市の親であるロムルス自身が王権の共同統治に受け入れたサビニ人ティトゥス・タティウスについて、何を言う必要があろうか。
§4.3.13ergo dum nullum fastiditur genus, in quo eniteret virtus, crevit imperium Romanum.
それゆえ、徳が輝くようないかなる出自も軽蔑されなかった間、ローマの支配権は成長した。
paeniteat nunc vos plebei consulis, cum maiores nostri advenas reges non fastidierint et ne regibus quidem exactis clausa urbs fuerit peregrinae virtuti?
我々の祖先はよそから来た王たちを軽蔑しなかったのに、また王たちが追放された後でさえ、都市は外国の徳に対して閉じられていなかったのに、今になって諸君は平民の執政官を不満に思うのか。
§4.3.14Claudiam certe gentem post reges exactos ex Sabinis non in civitatem modo accepimus, sed etiam in patriciorum numerum.
確かにクラウディウス氏族は王たちの追放後、サビニ人から我々が市民として受け入れただけでなく、貴族の数にさえ入れた。
ex peregrinone patricius, §4.3.15deinde consul fiat, civis Romanus si sit ex plebe, praecisa consulatus spes erit? utrum tandem non credimus fieri posse,
外国人が貴族になり、次に執政官になることができるのに、もしローマ市民が平民出身であるなら、執政官への希望は断たれるというのか。
§4.3.16ut vir fortis ac strenuus, pace belloque bonus, ex plebe sit, Numae, L. Tarquinio, Ser.
一体我々は、勇敢で精力的な人物、平和においても戦争においても有能な人物が平民から生まれること、ヌマやルキウス・タルクィニウス、セルウィウス・ トゥッリウスのような人物が生まれることがあり得ないと信じているのか。
§4.3.17Tullio similis, an, ne si sit quidem, ad gubernacula rei publicae accedere eum patiemur potiusque decemviris, taeterrimis mortalium, qui tamen omnes ex patribus erant, quam optimis regum, novis hominibus, similis consules sumus habituri?
それとも、もしそのような人物がいたとしても、国家の舵取りに近づくことを我々は許さず、最高の王たち(彼らは皆、新人であった)に似た者たちではなく、最も忌まわしい人間たちでありながら全員が貴族であった十人委員たちに似た執政官たちを、我々は持つことになるのだろうか。 」