§30.34.1utrimque nudata equite erat Punica acies, cum pedes concurrit, nec spe nec viribus iam par.
歩兵が衝突したときには、カルタゴの陣列は両翼とも騎兵を奪われており、もはや希望においても戦力においても(ローマ軍と)対等ではなかった。
ad hoc dictu parva, sed magna eadem in re gerenda momenta: congruens clamor ab Romanis eoque maior et terribilior, dissonae illis, ut gentium multarum discrepantibus linguis, voces;
これに加えて、言葉にすれば些細なことだが、実際の戦闘を遂行する上では同様に大きな重要性を持ついくつかの要因があった。 すなわち、ローマ軍の側からは一致した歓声が上がり、それゆえに一層大きく恐るべきものであったのに対し、敵の側では、多くの部族の異なる言語によるものであるため、不調和な叫び声が上がっていた。
§30.34.2pugna Romana stabilis et suo et armorum pondere incumbentium in hostem, concursatio et velocitas illinc maior quam vis.
ローマ軍の戦い方は、敵にのしかかる彼ら自身の体重と武器の重さによって安定したものであったが、あちら側(カルタゴ側)では、力強さよりも、走り回ることと素早さの方が大きかった。
§30.34.3igitur primo impetu extemplo movere loco hostium aciem Romani.
それゆえ、最初の突撃でローマ軍はただちに敵の陣列をその場所から退かせた。
ala deinde et umbonibus pulsantes, in summotos gradu inlato, aliquantum spatii velut nullo resistente incessere,
次いで、肩(ないし盾の側面)と盾の突起で押し、退けられた者たちに対して一歩を踏み出し、まるで誰も抵抗しないかのように、かなりの距離を前進した。
§30.34.4urgentibus et novissimis primos, ut semel motam aciem sensere, quod ipsum vim magnam ad pellendum hostem addebat.
一度敵の陣列が動いたのを察知すると、最後列の者たちも前列の者たちを押し立てたが、そのこと自体が、敵を撃退するための大きな力を加えた。
§30.34.5apud hostes auxiliares cedentes secunda acies, Afri et Carthaginienses, adeo non sustinebant, ut contra etiam, ne resistentes pertinaciter primos caedendo ad se perveniret hostis, pedem referrent.
敵の側では、後退する補助兵たちを、第二列のアフリカ人とカルタゴ人は全く支えようとしなかったばかりか、逆に、頑強に抵抗する第一列の者たちを斬り倒して敵が自分たちのところに達することがないようにと、自らも後退するほどであった。
§30.34.6igitur auxiliares terga dant repente, et in suos versi partim refugere in secundam aciem, partim non recipientes caedere, ut et paulo ante non adiuti et tunc exclusi.
そのため、補助兵たちは突如として背を向け、自軍の方へと逃げて、一部は第二列に逃げ込もうとし、一部は彼らを受け入れようとしない味方を斬り倒した。 少し前には助けてもらえず、今度は締め出されたからである。
§30.34.7et prope duo iam permixta proelia erant, cum Carthaginienses simul cum hostibus, simul cum suis cogerentur manus conserere.
そして、カルタゴ人が敵と同時に味方とも刃を交えることを余儀なくされたため、今やほぼ二つの戦闘が混ざり合っていた。
non tamen ita perculsos iratosque in aciem accepere,
しかし彼らは、そのように怯え憤慨している者たちを自分たちの陣列の中へと受け入れはしなかった。
§30.34.8sed densatis ordinibus in cornua vacuumque circa campum extra proelium eiecere, ne pavido fuga et vulneribus milite sinceram et integram aciem miscerent.
そうではなく、隊列を密集させて、彼らを両翼や、戦闘の外側にある周囲の空いた平原へと追い払った。 逃亡と傷によって怯えきった兵士たちによって、無傷で完全な自軍の陣列を混乱させないためであった。
§30.34.9ceterum tanta strages hominum armorumque locum, in quo steterant paulo ante auxiliares, compleverat, ut prope difficilior transitus esset, quam per confertos hostes fuerat.
しかしながら、人々と武器のこれほど夥しい屍が、少し前まで補助兵たちが立っていた場所を埋め尽くしていたため、通過することは、密集した敵の中を突き進むことよりもほぼ困難であるほどであった。
§30.34.10itaque, qui primi erant, hastati per cumulos corporum armorumque et tabem sanguinis, qua quisque poterat, sequentes hostem et signa et ordines confuderunt.
そのため、最前列にいたハスタティは、死体や武器の山と血だまりの間を、それぞれが進める道を通って敵を追撃したため、軍旗も隊列も乱れてしまった。
principum quoque signa fluctuari coeperant vagam ante se cernendo aciem.
プリンキペスの軍旗もまた、前方に乱れた陣列を見て、揺らぎ始めていた。
§30.34.11quod Scipio abi vidit, receptui propere canere hastatis iussit et sauciis in postremam aciem subductis principes triariosque in cornua inducit, quo tutior firmiorque media hastatorum acies esset.
シピオはこれを見ると、ただちにハスタティに対して退却の合図を吹くよう命じ、負傷者たちを最後列へと退かせた上で、プリンキペスとトリアリイを両翼に配置した。 それは、ハスタティからなる中央の陣列がより安全でより強固になるようにするためであった。
§30.34.12ita novum de integro proelium ortum est;
こうして、新たに一から戦闘が始まった。
quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere et usu militiae et fama rerum gestarum et magnitudine vel spei vel periculi pares.
というのも、今や真の敵に到達しており、彼らは武器の種類においても、軍事の経験においても、これまでの実績においても、そして希望または危険の大きさにおいても、対等の相手であったからである。
§30.34.13sed et numero superior Romanus erat et animo, quod iam equites, iam elephantos fuderat, iam prima acie pulsa in secundam pugnabat.
しかし、ローマ軍は数においても士気においても勝っていた。 すでに騎兵を、すでに象を退散させており、今や第一列を撃破して第二列と戦っていたからである。