§3.17.1postquam arma poni et discedere homines ab stationibus nuntiatum est, P. Valerius collega senatum retinente se ex curia proripit, inde in templum ad tribunos venit.
武器が置かれ、人々が配置箇所から立ち去っていることが報じられると、同僚の執政官が元老院を引き留めている間に、プブリウス・ウァレリウスは議事堂から飛び出し、そこから神殿にいる護民官たちのもとへと赴いた。
§3.17.2“quid hoc rei est” inquit, “tribuni? Appi Herdonii ductu et auspicio rem publicam eversuri estis? tam felix vobis corrumpendis fruit, qui servitia non commovit auctor? cum hostes supra caput sint, discedi ab armis legesque ferri placet?”
「護民官たちよ、これはどういうことか」と彼は言った。 「アッピウス・ヘルドニウスの指導と鳥占いのもとで、国家を覆そうというのか。 奴隷たちを動揺させなかったあの首謀者は、あなた方を堕落させることにおいてそれほどまでに幸運であったのか。 敵が頭上にいるときに、武器を捨て、法案を提案することがお気に召すというのか。
§3.17.3inde ad multitudinem oratione versa: “si vos urbis, Quirites, si vestri nulla cura tangit, at vos veremini deos vestros ab hostibus captos.
」そこから民衆へと演説を向け、こう言った。 「クィリテスよ、もしあなた方に都市への、また自分自身への気遣いが全くないとしても、せめて敵に捕らえられたあなた方の神々を畏れ敬いなさい。
Iuppiter optimus maximus, Iuno regina et Minerva, alii dii deaeque obsidentur;
最高にして最大のユピテル、女王ユノ、そしてミネルウァ、その他の神々や女神たちが包囲されているのだ。
castra servorum publicos vestros penates tenent;
奴隷たちの陣営が、あなた方の公のペナテスを占拠している。
§3.17.4haec vobis forma sanae civitatis videtur? tantum hostium non solum intra muros est, sed in arce, supra forum curiamque;
これがあなた方には健全な国家の姿に見えるのか。 これほど多くの敵が城壁内だけでなく、砦に、フォーラムや議事堂の頭上にいるのだ。
comitia interim in foro sunt, senatus in curia est;
その間、フォーラムでは民会が開かれ、議事堂には元老院がある。
velut cum otium superat, senator sententiam dicit, alii Quirites suffragium ineunt.
まるで平和が満ちあふれているかのように、元老院議員は意見を述べ、他の市民たちは投票を行っている。
§3.17.5non quidquid patrum plebisque est, consules, tribunos, deos hominesque omnes armatos opem ferre, in Capitolium currere, liberare ac pacare augustissimam illam domum Iovis optimi maximi decuit?
貴族と平民のすべて、執政官、護民官、神々と人間のすべてが武装して援助をもたらし、カピトリウムへと駆けつけ、最高にして最大のユピテルのあの最も尊厳ある家を解放し平穏にすることが当然ではなかったか。
§3.17.6Romule pater, tu mentem tuam, qua quondam arcem ab his iisdem Sabinis auro captam recepisti, da stirpi tuae;
父なるロムルスよ、かつてこれら同じサビニ人に黄金によって奪われた砦をあなたを取り戻した時のその精神を、あなたの末裔に与えたまえ。
iube hanc ingredi viam, quam tu dux, quam tuus ingressus exercitus est! primus en ego consul, quantum mortalis deum possum, te ac tua vestigia sequar. ”
あなたが指導者として、あなたの軍勢が進んだこの道を、彼らが進むよう命じたまえ。 見よ、執政官である私自身が、一人の人間が神に従い得る限りにおいて、真っ先にあなたとその足跡に従おう。
§3.17.7ultimum orationis fuit: se arma capere, vocare omnes Quirites ad arma.
」演説の最後は次のようであった。 自分は武器を取り、すべての市民を武装へと呼びかける。
si qui inpediat, iam se consularis imperii, iam tribuniciae potestatis sacratarumque legum oblitum, quisquis ille sit, ubicumque sit, in Capitolio, in foro, pro hoste habiturum.
もし誰かがこれを妨げるなら、自分はもはや執政官の命令権も、護民官の権能も、神聖な法も忘れ、その者が誰であろうと、どこにいようと、カピトリウムであろうとフォーラムであろうと、敵とみなすつもりである、と。
iuberent tribuni, §3.17.8quoniam in Appi Herdonium vetarent, in P. Valerium consulem sumi arma;
護民官たちは命じるがよい、アッピウス・ヘルドニウスに対して武器を取ることを禁じるのであるから、執政官プブリウス・ウァレリウスに対して武器が取られるようにと。
ausurum se in tribunis, quod princeps familiae suae ausus in regibus esset.
自分は護民官たちに対して、かつて自らの家系の祖が王たちに対して敢えて行ったことを、敢えて行うつもりである、と。
§3.17.9uim ultimam apparebat futuram spectaculoque seditionem Romanam hostibus fore.
極限の暴力が起こることは明らかであり、ローマの反乱は敵にとって見世物となるであろうと思われた。
nec lex tamen ferri nec ire in Capitolium consul potuit.
しかし、法案が通過することも、執政官がカピトリウムに行くこともできなかった。
nox certamina coepta oppressit.
夜が始まりかけていた争いを遮った。
tribuni cessere nocti timentes consulum arma.
護民官たちは、執政官たちの武器を恐れ、夜の訪れに退いた。
§3.17.10amotis inde seditionis auctoribus patres circumire plebem inserentesque se in circulos sermones tempori aptos serere, admonere, ut viderent, in quod discrimen rem publicam adducerent:
その後、反乱の首謀者たちが立ち去ると、元老院議員たちは平民の間を回り、彼らの集まりに割り込んでは、状況に適した言葉をかけ、国家をいかなる危機に陥れつつあるかを見極めるよう警告した。
§3.17.11non inter patres ac plebem certamen esse, sed simul patres plebemque, arcem urbis, templa deorum, penates publicos privatosque hostibus dedi.
争いは元老院と平民の間にあるのではなく、元老院と平民、都市の砦、神々の神殿、公私の守護神が、同時に敵に引き渡されているのだ、と。
§3.17.12dum haec in foro sedandae discordiae causa aguntur, consules interim, ne Sabini neve Veiens hostis moveretur, circa portas murosque discesserant.
不和を鎮めるためにフォーラムでこれらのことが行われている間、その間に執政官たちは、サビニ人やウェイイ族の敵が動くことのないよう、門や城壁の周囲へと配置に就いていた。