Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §28.14.1-28.14.20

イルピの戦いにおけるスキピオの陣形転換と両翼包囲

911 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

スキピオは、両軍が以前と同じ陣形(中央に主力、両翼にヒスパニア兵)で戦うという予断を逆手に取り、ローマ兵を両翼に、同盟兵を中央に配置する奇策を用いた。スキピオは両翼を素早く前進させて敵の両翼を挟み撃ちにし、中央の敵主力を戦わせずに孤立させることに成功した。

§28.14.1ubi satis temptatae per haec levia certamina vires sunt, prior Hasdrubal in aciem copias eduxit, deinde et Romani processere.
これらの軽い小競り合いを通じて互いの力が十分に試されると、ハスドルバルが先に戦列へと軍隊を引き出し、次いでローマ軍も進み出た。
§28.14.2sed utraque acies pro vallo stetit instructa, et cum ab neutris pugna coepta esset, iam die ad occasum inclinante a Poeno prius, deinde ab Romano in castra copiae reductae.
しかし、両軍ともそれぞれの土塁の前に整列して立っており、どちらからも戦闘が始められぬまま、すでに日は沈みかけていたので、まずカルタゴ人が、次いでローマ人が、軍隊を陣営へと引き揚げさせた。
§28.14.3hoc idem per dies aliquot factum.
これと同じことが数日間繰り返された。
prior semper Poenus copias castris educebat, prior fessis stando signum receptui dabat: ab neutra parte procursum telumve missum aut vox ulla orta.
常にカルタゴ人が先に陣営から軍隊を引き出し、立ち続けて疲弊した者たちに先に退却の合図を与えた。 どちらの側からも突撃はなされず、投射兵器も放たれず、声一つ上がらなかった。
§28.14.4mediam aciem hinc Romani illinc Carthaginienses mixti Afris, cornua socii tenebant — erant autem utrimque Hispani pro cornibus ante Punicam aciem elephanti castellorum procul speciem praebebant.
中央の戦列は、こちら側ではローマ人が、あちら側ではアフリカ人と混ざり合ったカルタゴ人が占め、両翼は同盟兵が占めていた――すなわち、双方において、翼としてヒスパニア兵が配置されていたのである。 カルタゴ軍の戦列の前では、象たちが遠くから城砦のような姿を見せていた。
§28.14.5iam hoc in utrisque castris sermonis erat ita, ut instructi stetissent, pugnaturos, medias acies Romanum Poenumque, quos inter belli causa esset, pari robore animorum armorumque concursuros.
すでに両方の陣営では、整列して立っていた通りの配置で戦うことになり、戦争の原因であるローマ人とカルタゴ人の中央の戦列が、精神的にも武力的にも等しい強さをもって衝突するであろう、という噂でもちきりであった。
§28.14.6Scipio ubi haec obstinate credi animadvertit, omnia de industria in eum diem, quo pugnaturus erat, mutavit.
スキピオは、このことが頑なに信じられていることに気づくと、自分が戦おうとするその日のために、意図的にすべてを変更した。
§28.14.7tesseram vesperi per castra dedit, ut ante lucem viri equique curati et pransi essent, armatus eques frenatos instratosque teneret equos.
彼は夕方に陣営中に命令を伝達し、夜明け前に人と馬が手入れをされ、食事を済ませているように、また武装した騎兵が轡をはめ鞍を置いた馬を保持しているようにと告げた。
§28.14.8vixdum satis certa luce equitatum omnem cum levi armatura in stationes Punicas immisit;
夜明けの光がまだ十分に定かでないうちに、彼はすべての騎兵を軽装歩兵とともにカルタゴ軍の哨所へと投入した。
inde confestim ipse cum gravi agmine legionum procedit,
そこから直ちに、自身も軍団の重装の隊列を率いて進み出た。
§28.14.9praeter opinionem destinatam suorum hostiumque Romano milite cornibus firmatis, sociis in mediam aciem acceptis.
味方および敵のあらかじめ抱いていた予想に反して、ローマ兵によって両翼を固め、同盟兵を中央の戦列に受け入れた状態で。
§28.14.10Hasdrubal clamore equitum excitatus ut ex tabernaculo prosiluit tumultumque ante vallum et trepidationem suorum et procul signa legionum fulgentia plenosque hostium campos vidit, equitatum omnem extemplo in equites emittit;
ハスドルバルは騎兵たちの叫び声によって起こされ、天幕から飛び出すやいなや、土塁の前の騒ぎと味方の動揺、そして遠くに輝く軍団の軍旗と敵で満ちた野原を目にし、直ちにすべての騎兵を相手の騎兵たちへと出撃させた。
§28.14.11ipse cum peditum agmine castris egreditur nec ex ordine solito quicquam acie instruenda mutat.
自身は歩兵の隊列を率いて陣営から出て行き、戦列を整えるにあたって、いつもの配置から何一つ変更しなかった。
§28.14.12equitum iam diu anceps pugna erat nec ipsa per se decerni poterat, quia pulsis, quod prope in vicem fiebat, in aciem peditum tutus receptus erat;
騎兵の戦闘はすでに長い間勝敗が定まらず、それ自体だけでは決着がつかなかった。 なぜなら、撃退された者には――それはほぼ交互に起こっていたのだが――歩兵の戦列への安全な退却路があったからである。
§28.14.13sed ubi iam haud plus quingentos passus acies inter sese aberant, signo receptui dato Scipio patefactisque ordinibus equitatum omnem levemque armaturam, in medium acceptam divisamque in partes duas, in subsidiis post cornua locat.
しかし、両軍の戦列の間の距離がもはや500歩以下になったとき、スキピオは退却の合図を出し、隊列を開かせて、いったん中央に受け入れて二つの部分に分けたすべての騎兵と軽装歩兵を、両翼の後方に予備兵として配置した。
§28.14.14inde, ubi incipiendae iam pugnae tempus erat, Hispanos — ea media acies fuit — presso gradu incedere iubet;
それから、今や戦闘を開始すべき時となったとき、ヒスパニア兵たち――彼らが中央の戦列であった――に、歩みを抑えて進むよう命じた。
§28.14.15ipse e dextro cornu — ibi namque praeerat — nuntium ad Silanum et Marcium mittit, ut cornu extenderent in sinistram partem, quem ad modum se tendentem ad dextram vidissent,
自身は右翼から――というのも、彼はそこで指揮を執っていたからだが――シラヌスとマルキウスのもとへ伝令を送り、彼自身が右側へと進んでいるのを見る通りに、左翼を左側へと広げるように命じた。
§28.14.16et cum expeditis peditum equitumque prius pugnam consererent cum hoste, quam coire inter se mediae acies possent.
そして、双方の中央の戦列が互いに衝突できるようになる前に、歩兵と騎兵の軽装兵を率いて、敵と戦闘を交えるように命じた。
§28.14.17ita diductis cornibus cum ternis peditum cohortibus ternisque equitum turmis, ad hoc velitibus, citato gradu in hostem ducebant, sequentibus in obliquum aliis.
こうして翼を広げ、それぞれ3個の歩兵コホルスと3個の騎兵隊、さらに軽装歩兵を伴って、早足で敵へと進んでいった。 他の者たちも斜めに従った。
§28.14.18sinus in medio erat, qua segnius Hispanorum signa incedebant.
中央には窪みができていた。 そこでは、ヒスパニア兵の軍旗がより緩やかに進んでいたからである。
§28.14.19et iam conflixerant cornua, cum, quod roboris in hostium acie erat, Poeni veterani Afrique nondum ad teli coniectum venissent neque in cornua, ut adiuvarent pugnantes, discurrere auderent, ne aperirent mediam aciem venienti ex adverso hosti.
そして両翼はすでに衝突していたが、敵の戦列の精鋭であったカルタゴの退役兵とアフリカ人たちは、まだ投射兵器の射程距離に達しておらず、また、正面からやってくる敵に対して中央の戦列を開けてしまわないように、戦っている者たちを助けるために両翼へと駆けつける勇気もなかった。
§28.14.20cornua ancipiti proelio urgebantur: eques levisque armatura ac velites, circumductis alis in latera incurrebant, cohortes a fronte urgebant, ut abrumperent cornua a cetera acie.
両翼は両面からの戦闘によって追いつめられていた。 騎兵と軽装歩兵およびウェリテスが、翼を回り込ませて側面へと突入し、コホルスが正面から追いつめ、両翼を他の戦列から切り離そうとしていた。

語釈・文法注

  1. 28.14.5hoc in utrisque castris sermonis erat — hoc(対格代名詞として後ろの不定詞句を先取りする)と同格とも取れるが、sermonis は部分属格であり、「このような会話が存在した」という意味になる。後に続く pugnaturos (esse), concursuros (esse) は対格不定詞構文(間接話法)であり、噂の内容を表している。
  2. 28.14.9Romano milite cornibus firmatis, sociis in mediam aciem acceptis — 二つの独立奪格が並列されている。`Romano milite`(ローマの兵士)は単数形であるが、集合的に用いられており、`cornibus firmatis` の実質的な行為者(手段・原因)を示している。これは、同盟兵が中央に配置されたこと(`sociis... acceptis`)と対比され、スキピオによる不意打ちの陣形変更を表す。
  3. 28.14.16prius pugnam consererent cum hoste, quam coire inter se mediae acies possent — 接続詞 `priusquam`(〜する前に)が `prius` と `quam` に分割(離隔、tmesis)されている。`prius` は主節の動詞 `consererent` を修飾し、`quam` は従属節 `coire... possent` を導く。接続法過去 `possent` は、主節の意図や目的(中央の戦列が衝突する前に、両翼で戦闘を完結させるというスキピオの計画)を含意している。
  4. 28.14.19cum, quod roboris in hostium acie erat, Poeni veterani Afrique — この `cum` は逆接(あるいは状況描写)の接続詞であり、後続の接続法過去 `venissent` および `auderent` を支配している。また、`quod roboris` は関係代名詞 `quod`(`id quod` の先行詞省略、または関係節)に部分属格の `roboris` が結合したもので、「敵の戦列の中に存在した強さ(精鋭)のすべて」を意味し、主語である `Poeni veterani Afrique`(カルタゴの退役兵とアフリカ人)と同格的に彼らの実力を説明している。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §28.14.1-28.14.20. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:28.14.1-28.14.20

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。