§23.16.1hac comitate Marcelli ferocis iuvenis animus adeo est mollitus, ut nemo inde sociorum rem Romanam fortius ac fidelius iuverit.
マルケッルスのこの親切さによって、気性の激しい若者の心はこれほどまでに和らげられたので、それ以後、同盟者の中で誰一人として彼よりも勇敢にかつ忠実にローマの国を助けた者はいなかった。
cum Hannibal ad portas esset — §23.16.2Nolam enim rursus a Nuceria movit castra — plebesque Nolana de integro ad defectionem spectaret, §23.16.3Marcellus sub adventum hostium intra muros se recepit, non castris metuens, sed ne prodendae urbis occasionem nimis multis in eam inminentibus daret.
ハンニバルが門のところに迫っていたとき―― というのも、彼はヌケリアから再びノラへと陣を移したからである――そしてノラの平民は再び離反を目論んでいたので、マルケッルスは敵の接近に伴い、城壁の内側へと退却した。 これは陣営のことを恐れたからではなく、非常に多くの者が都市を狙っている中で、都市を引き渡す機会を与えてしまわないかを恐れたからである。
§23.16.4instrui deinde utrimque acies coeptae, Romanorum pro moenibus Nolae, Poenorum ante castra sua.
その後、両陣営で戦列が整えられ始めた。 ローマ軍はノラの城壁の前で、カルタゴ軍は自らの陣営の前で。
proelia hinc parva inter urbem castraque et vario eventu fiebant, quia duces nec prohibere paucos temere procursantis nec dare signum universae pugnae volebant.
これにより、都市と陣営の間で小競り合いが、一進一退の結果をもって繰り返された。 なぜなら、将軍たちは無謀に突撃する少数の者を制止することも、総力戦の合図を与えることも望まなかったからである。
§23.16.5in hac cotidiana iam duorum exercituum statione principes Nolanorum nuntiant Marcello
両軍のこのような、今や日常的となった対峙の中で、ノラの有力者たちがマルケッルスに報告した。
§23.16.6nocturna conloquia inter plebem ac Poenos fieri statutumque esse, ut, cum Romana acies egressa portis staret, inpedimenta eorum ac sarcinas diriperent, clauderent deinde portas murosque occuparent, ut potentes rerum suarum atque urbis Poenum inde pro Romano acciperent.
平民とカルタゴ人との間で夜間の会談が行われており、次のように決定されている、と。 すなわち、ローマの戦列が門を出て整列している時に、彼らの輜重や荷物を略奪し、その後門を閉ざして城壁を占拠し、自らの財産と都市を支配下に置いた上で、ローマ人の代わりにカルタゴ人を受け入れるように、ということである。
§23.16.7haec ubi nuntiata Marcello sunt, conlaudatis senatoribus Nolanis, priusquam aliqui motus in urbe oreretur, fortunam pugnae experiri statuit.
これらがマルケッルスに報告されると、彼はノラの元老院議員たちを称賛した上で、市内で何らかの暴動が起こる前に、戦闘の運命を試すことを決意した。
§23.16.8ad tris portas in hostes versas tripertito exercitum instruxit;
敵の方に向いている3つの門のところに、軍隊を3つに分けて配置した。
inpedimenta subsequi iussit, calones lixasque et invalidos milites vallum ferre.
輜重隊には後に続くように命じ、従卒や酒保商人、それに戦闘に耐えない兵士たちには、防壁用の杭を運ぶよう命じた。
media porta robora legionum et Romanos equites, duabus circa portis novos milites levemque armaturam ac sociorum equites statuit.
中央の門には軍団の精鋭とローマの騎兵を配置し、その両側の2つの門には、新兵、軽装歩兵、そして同盟国の騎兵を配置した。
§23.16.9Nolani muros portasque adire vetiti, subsidiaque destinata inpedimentis praesidio data, ne occupatis proelio legionibus in ea impetus fieret.
ノラ市民は城壁や門に近づくことを禁じられ、軍団が戦闘に没頭している間にそれらに対して攻撃が行われないようにするため、輜重の守備のために割り当てられた予備兵力が配置された。
ita instructi intra portas stabant Hannibali sub signis,
このように整列して彼らは門の内側に立っていた。
§23.16.10id quod per aliquot dies fecerat, ad multum diei in acie stanti primo miraculo esse, quod nec exercitus Romanus porta egrederetur nec armatus quisquam in muris esset;
一方、軍旗の下に整列したハンニバルにとって、数日の間そうしてきたように、日が高くなるまで戦列を整えて立っていたが、彼にとって最初、驚きとなったのは、ローマ軍が門から出てこず、城壁の上には武装した者が誰もいないということであった。
§23.16.11ratus deinde prodita conloquia esse metuque resides factos, partem militum in castra remittit iussos propere adparatum omnem oppugnandae urbis in primam aciem adferre, satis fidens, si cunctantibus instaret, tumultum aliquem in urbe plebem moturam.
その後、密談が漏洩して彼らが恐怖によって動けなくなったと考え、彼は兵士の一部を陣営へと送り返し、都市を攻撃するためのすべての用具を急いで最前線へと運ぶよう命じた。 彼は、もし自分がためらっている者たちに迫れば、平民たちが市内で何らかの騒動を起こすであろうと十分に確信していたのである。
§23.16.12dum in sua quisque ministeria discursu trepidant ad prima signa succeditque ad muros acies, patefacta repente porta Marcellus signa canere clamoremque tolli ac pedites primum, deinde equites, quanto maximo possent impetu, in hostem erumpere iubet.
各自が最前線の軍旗のもとで自分の任務へと慌ただしく駆け回り、戦列が城壁へと近づいていく間に、突然門が開かれ、マルケッルスはラッパを吹き鳴らし、鬨の声を上げさせ、歩兵を先頭に、次いで騎兵を、可能な限り最大の勢いをもって敵に向かって突撃させるように命じた。
§23.16.13satis terroris tumultusque in aciem mediam intulerant, cum duabus circa portis P. Valerius Flaccus et C. Aurelius legati in cornua hostium erupere.
彼らは中央の戦列に十分な恐怖と混乱をもたらしていたが、その時、両脇の2つの門から、副官のプブリウス・ウァレリウス・フラックスとガイウス・アウレリウスが敵の両翼に向かって突撃した。
§23.16.14addidere clamorem lixae calonesque et alia turba custodiae inpedimentorum adposita, ut paucitatem maxime spernentibus Poenis ingentis repente exercitus speciem fecerint.
酒保商人や従卒、および輜重の守備に割り当てられたその他の群衆も鬨の声を加えたので、彼らはローマ側の少なさを極めて侮っていたカルタゴ人に対して、突然、巨大な軍隊の姿を現した。
§23.16.15vix equidem ausim adfirmare, quod quidam auctores sunt, duo milia et octingentos hostium caesos non plus quingentis Romanorum amissis;
私は、一部の著述家たちが主張していること、すなわち、ローマ側の損失が500人以下であるのに対し、敵は2,800人が殺害されたということを確言することはとてもできない。
§23.16.16sed sive tanta sive minor victoria fuit, ingens eo die res ac nescio an maxima illo bello gesta est: non vinci enim ab Hannibale tunc difficilius fuit quam postea vincere.
しかし、勝利がそれほど大きかったにせよ、あるいはもっと小さかったにせよ、その日、偉大な偉業が、そしておそらくあの戦争において最大の偉業が成し遂げられた。 なぜなら、当時、ハンニバルに敗北しないことは、後に彼に勝利することよりも困難だったからである。