§22.60.14quid, si moriendum pro patria esset, faceretis? quinquaginta milia civium sociorumque circa vos eo ipso die caesa iacent.
もし祖国のために死なねばならないとしたら、あなた方はどうしたでしょうか。 そのまさに同じ日に、あなた方の周りには五万人の市民や同盟兵が殺されて横たわっているのです。
si tot exempla virtutis non movent, nihil umquam movebit;
これほど多くの勇気の模範が心を引き動かさないなら、いかなるものも決して動かさないでしょう。
si tanta clades vilem vitam non fecit, nulla faciet.
これほどの大惨事が命を捨てるに惜しくないものとしなかったなら、いかなる惨事もそうはしないでしょう。
liberi atque incolumes desiderate patriam;
自由で傷一つない者として、祖国を求めなさい。
§22.60.15immo desiderate, dum patria est, dum cives eius estis: sero nunc desideratis, deminuti capite, abalienati iure civium, servi Carthaginiensium facti.
いやむしろ、祖国が存在するうちに、あなた方がその市民であるうちに求めなさい。 市民権を失い、市民としての権利を奪われ、カルタゴ人の奴隷となった今となっては、求めるのが遅すぎます。
§22.60.16pretio redituri estis eo, unde ignavia ac nequitia abistis? P. Sempronium civem vestrum non audistis arma capere ac sequi se iubentem;
あなた方は、臆病さと不実さによって去ったその場所へ、身代金を払って戻ろうというのですか。 あなた方は、同胞であるプブリウス・センプロニウスが、武器を手に取り自分に従うよう命じるのを聞き入れませんでした。
Hannibalem post paulo audistis castra prodi et arma tradi iubentem.
そのすぐ後に、ハンニバルが陣営を引き渡し、武器を明け渡すよう命じるのを聞き入れたのです。
§22.60.17quamquamquid ego ignaviam istorum accuso, cum scelus possim accusare? non modo enim sequi recusarunt bene monentem, sed obsistere ac retinere conati sunt, ni strictis gladiis viri fortissimi inertis summovissent.
だが、犯罪を告発できるというのに、なぜ私は彼らの臆病さを責めているのでしょう。 なぜなら、彼らは適切に忠告する者に従うのを拒んだだけでなく、立ちふさがって引き留めようとさえしたのです。 もし非常に勇敢な男たちが剣を抜いてその怠惰な者たちを退けていなかったならば、彼らは実際に引き留めていたでしょう。
prius, inquam, P. Sempronio per civium agmen quam per hostium fuit erumpendum.
私は言います、プブリウス・センプロニウスは敵の隊列を突き進むよりも前に、同胞たちの隊列を突き進まねばならなかったのだ、と。
§22.60.18hos cives patria desideret? quorum si ceteri similes fuissent, neminem hodie ex iis, qui ad Cannas pugnaverunt, civem haberet.
祖国がこのような市民を求めるべきでしょうか。 もし他の人々も彼らに似ていたならば、祖国は今日、カンナエで戦った者たちのうち誰一人として市民として持つことはなかったでしょう。
§22.60.19ex milibus septem armatorum sescenti extiterunt, qui erumpere auderent, qui in patriam liberi atque armati redirent, neque his sescentis hostes obstitere:
七千人の武装兵のうち、あえて突撃し、自由で武器を手にしたまま祖国に戻るだけの勇気を示したのは六百人にすぎませんでした。 そして敵はこの六百人に立ちふさがりませんでした。
§22.60.20quam tutum iter duarum prope legionum agmini futurum censetis fuisse? haberetis hodie viginti milia armatorum Canusii fortia fidelia, patres conscripti.
では、ほぼ二個軍団におよぶ隊列にとって、その道がどれほど安全なものであっただろうとあなた方はお考えですか。 元老院議員の皆様、もしそうしていたなら、今日カヌシウムには二万人の勇敢で忠実な武装兵がいたはずです。
nunc autem quem ad modum hi boni fidelesque — nam fortes ne ipsi quidem dixerint — cives esse possunt?
しかし今や、この者たちがどうして「善良で忠実な市民」でありうるでしょうか。 ――「勇敢」などとは彼ら自身でさえ言わないでしょうから。
§22.60.21nisi quis credere potest adfuisse erumpentibus, qui, ne erumperent, obsistere conati sunt, aut non invidere eos cum incolumitati tum gloriae illorum per virtutem partae, cum sibi timorem ignaviamque servitutis ignominiosae causam esse sciant.
それとも、突撃する者たちを阻止しようとした人々が、彼らを助けたなどと誰かが信じられるでしょうか。 あるいは、屈辱的な奴隷状態の原因が自分たちの恐怖と臆病さにあると知りながら、彼らの無事と、勇気によって得られた栄光の両方を、彼らが羨まないなどと信じられるでしょうか。
§22.60.22maluerunt in tentoriis latentes simul lucem atque hostem expectare, cum silentio noctis erumpendi occasio esset.
彼らは、夜の静寂の中に突撃する好機があったというのに、天幕の中に隠れて、夜明けと敵とを同時に待つことを選んだのです。
atenim ad erumpendum e castris defuit animus, ad tutanda fortiter castra animum habuerunt;
「だがしかし、陣営から突撃する勇気は欠けていたが、陣営を勇敢に守る勇気は持っていたのだ」と(言う人がいるかもしれません)。
dies noctesque aliquot obsessi vallum armis, §22.60.23se ipsi tutati vallo sunt;
彼らは数日、数夜にわたって包囲され、武器で土塁を、土塁によって自分自身を守ったのだと。
tandem ultima ausi passique, cum omnia subsidia vitae deessent adfectisque fame viribus arma iam sustinere nequirent, necessitatibus magis humanis quam armis victi sunt.
そして、ついに極限のことを試み、また耐え忍び、あらゆる生活の糧が尽き、飢えによって体力が衰えてもはや武器を支えることもできなくなったとき、武器によってではなく、むしろ人間の生理的限界によって征服されたのだと。
§22.60.24orto sole hostis ad vallum accessit; ante secundam horam, nullam fortunam certaminis experti, tradiderunt arma ac se ipsos.
ところが、太陽が昇ると敵が土塁に近づき、第二時になる前に、戦闘のいかなる運命も試すことなく、彼らは武器と自分自身を引き渡したのです。
§22.60.25haec vobis istorum per biduum militia fuit.
これが、あなた方に対する、彼らの二日間にわたる軍務だったのです。
cum in acie stare ac pugnare decuerat, in castra refugerunt;
戦列に踏みとどまって戦うべきであったときには、陣営に逃げ込みました。
cum pro vallo pugnandum erat, castra tradiderunt, neque in acie neque in castris utiles.
土塁の前で戦うべきであったときには、陣営を引き渡しました。 戦列でも陣営でも役に立たなかったのです。
§22.60.26et vos redimamus? cum erumpere e castris oportet, cunctamini ac manetis; cum manere et castra tutari armis necesse est, et castra et arma et vos ipsos traditis hosti.
それなのに、私たちはあなた方を買い戻すべきだというのですか。 陣営から突撃すべきときには、ためらって留まり、留まって武器で陣営を守らねばならないときには、陣営も武器も、そしてあなた方自身をも敵に引き渡すというのに。
§22.60.27ego non magis istos redimendos, patres conscripti, censeo, quam illos dedendos Hannibali, qui per medios hostis e castris eruperunt ac per summam virtutem se patriae restituerunt. ”
元老院議員の皆様、私は、敵のただ中を突っ切って陣営から脱出し、最高の勇気によって自らを祖国に返したあの人々をハンニバルに引き渡すべきではないのと同様に、彼らを買い戻すべきではないと考えます。 」