§22.60.14quid, si moriendum pro patria esset, faceretis? quinquaginta milia civium sociorumque circa vos eo ipso die caesa iacent.
만일 조국을 위해 죽어야 했다면, 여러분은 어떻게 하셨겠습니까? 바로 그날, 여러분 주변에는 5만 명의 시민들과 동맹군이 살해당해 쓰러져 있습니다.
si tot exempla virtutis non movent, nihil umquam movebit;
이토록 많은 용기의 본보기가 마음을 움직이지 못한다면, 앞으로도 결코 아무것도 움직이지 못할 것입니다.
si tanta clades vilem vitam non fecit, nulla faciet.
이토록 큰 참사가 생명을 보잘것없는 것으로 만들지 않았다면, 어떤 참사도 그렇게 하지 못할 것입니다.
liberi atque incolumes desiderate patriam;
자유롭고 무사한 자로서 조국을 그리워하십시오.
§22.60.15immo desiderate, dum patria est, dum cives eius estis: sero nunc desideratis, deminuti capite, abalienati iure civium, servi Carthaginiensium facti.
아니 오히려, 조국이 존재할 때에, 여러분이 조국의 시민일 때에 그리워하십시오. 시민권을 상실하고, 시민의 권리를 빼앗기고, 카르타고인의 노예가 된 지금에 이르러서는 그리워하는 것이 너무 늦었습니다.
§22.60.16pretio redituri estis eo, unde ignavia ac nequitia abistis? P. Sempronium civem vestrum non audistis arma capere ac sequi se iubentem;
여러분은 비겁함과 사악함으로 떠났던 그곳으로, 몸값을 치르고 돌아오려는 것입니까? 여러분은 동포인 푸블리우스 셈프로니우스가 무기를 들고 자신을 따르라고 명령하는 것을 듣지 않았습니다.
Hannibalem post paulo audistis castra prodi et arma tradi iubentem.
그 후 얼마 지나지 않아 한니발이 진영을 넘겨주고 무기를 인도하라고 명령하는 것을 들었습니다.
§22.60.17quamquamquid ego ignaviam istorum accuso, cum scelus possim accusare? non modo enim sequi recusarunt bene monentem, sed obsistere ac retinere conati sunt, ni strictis gladiis viri fortissimi inertis summovissent.
하지만 제가 그들의 범죄를 고발할 수 있는 터에, 왜 그들의 비겁함을 비난하고 있겠습니까? 왜냐하면 그들은 올바르게 권고하는 자를 따르기를 거부했을 뿐만 아니라, 가로막고 붙잡으려 시도하기까지 했기 때문입니다. 만약 매우 용감한 사내들이 칼을 빼 들고 그 무능한 자들을 물리치지 않았더라면, 그들은 실제로 가로막았을 것입니다.
prius, inquam, P. Sempronio per civium agmen quam per hostium fuit erumpendum.
저는 말합니다, 푸블리우스 셈프로니우스는 적들의 대열보다 먼저 동포들의 대열을 뚫고 탈출해야 했다고 말입니다.
§22.60.18hos cives patria desideret? quorum si ceteri similes fuissent, neminem hodie ex iis, qui ad Cannas pugnaverunt, civem haberet.
조국이 이와 같은 시민들을 그리워해야 하겠습니까? 만약 다른 이들도 그들과 같았더라면, 조국은 오늘날 칸나에에서 싸운 자들 중에서 단 한 사람도 시민으로 두지 못했을 것입니다.
§22.60.19ex milibus septem armatorum sescenti extiterunt, qui erumpere auderent, qui in patriam liberi atque armati redirent, neque his sescentis hostes obstitere:
무장한 7천 명의 사람들 중에서, 감히 탈출을 감행하여 자유롭고 무장한 채로 조국에 돌아온 자는 600명에 불과했습니다. 그리고 적들은 이 600명을 가로막지 않았습니다.
§22.60.20quam tutum iter duarum prope legionum agmini futurum censetis fuisse? haberetis hodie viginti milia armatorum Canusii fortia fidelia, patres conscripti.
그렇다면 거의 2개 군단에 달하는 대열의 여정이 얼마나 안전했을 것이라 생각하십니까? 원로원 의원 여러분, 만약 그렇게 했더라면 오늘날 카누시움에는 2만 명의 용감하고 충성스러운 무장한 사내들이 있었을 것입니다.
nunc autem quem ad modum hi boni fidelesque — nam fortes ne ipsi quidem dixerint — cives esse possunt?
그러나 지금에 와서 이들이 어떻게 '선량하고 충성스러운' 시민이 될 수 있겠습니까? '용감하다'는 말은 그들 스스로도 결코 하지 못할 터이니 말입니다.
§22.60.21nisi quis credere potest adfuisse erumpentibus, qui, ne erumperent, obsistere conati sunt, aut non invidere eos cum incolumitati tum gloriae illorum per virtutem partae, cum sibi timorem ignaviamque servitutis ignominiosae causam esse sciant.
아니면, 탈출하는 자들을 가로막아 탈출하지 못하게 하려 했던 자들이 그들을 도왔다고 믿을 사람이 있겠습니까? 혹은, 굴욕적인 노예 상태의 원인이 자신들의 두려움과 비겁함에 있음을 알면서도, 그들의 안전과 용기로 쟁취한 영광을 부러워하지 않는다고 믿을 사람이 있겠습니까?
§22.60.22maluerunt in tentoriis latentes simul lucem atque hostem expectare, cum silentio noctis erumpendi occasio esset.
그들은 밤의 침묵 속에 탈출할 기회가 있었음에도 불구하고, 천막 속에 숨어 낮과 적을 동시에 기다리는 편을 택했습니다.
atenim ad erumpendum e castris defuit animus, ad tutanda fortiter castra animum habuerunt;
'하지만 참으로, 진영에서 탈출할 용기는 부족했으나, 진영을 용감하게 지킬 용기는 가지고 있었다'고 (말하는 이가 있을지 모릅니다).
dies noctesque aliquot obsessi vallum armis, §22.60.23se ipsi tutati vallo sunt;
그들은 며칠 밤낮을 포위된 채 무기로 흙벽을, 흙벽으로 자신들을 지켰다고 말입니다.
tandem ultima ausi passique, cum omnia subsidia vitae deessent adfectisque fame viribus arma iam sustinere nequirent, necessitatibus magis humanis quam armis victi sunt.
그리고 마침내 극단적인 일을 시도하고 감내하다가, 모든 생존의 수단이 다하고 굶주림으로 기력이 약해져 더 이상 무기를 버틸 수 없게 되었을 때, 무기가 아니라 오히려 인간의 한계에 굴복당한 것이라고 말입니다.
§22.60.24orto sole hostis ad vallum accessit; ante secundam horam, nullam fortunam certaminis experti, tradiderunt arma ac se ipsos.
그러나 해가 뜨자 적이 흙벽으로 다가왔고, 제2시가 되기 전에 어떠한 전투의 운명도 시험해보지 않은 채 무기와 자신들을 인도해 버렸습니다.
§22.60.25haec vobis istorum per biduum militia fuit.
이것이 여러분에 대한 그들의 이틀간의 군무였습니다.
cum in acie stare ac pugnare decuerat, in castra refugerunt; cum pro vallo pugnandum erat, castra tradiderunt, neque in acie neque in castris utiles.
전열에 서서 싸워야 마땅했을 때에는 진영으로 도망쳤고, 흙벽 앞에서 싸워야 했을 때에는 진영을 넘겨주었으니, 전열에서도 진영에서도 쓸모가 없었습니다.
§22.60.26et vos redimamus? cum erumpere e castris oportet, cunctamini ac manetis; cum manere et castra tutari armis necesse est, et castra et arma et vos ipsos traditis hosti.
그런데도 우리가 여러분을 속량해야 합니까? 진영에서 탈출해야 할 때에는 망설이며 머무르고, 머무르며 무기로 진영을 지켜야 마땅할 때에는 진영도 무기도 여러분 자신도 적에게 넘겨주는데 말입니다.
§22.60.27ego non magis istos redimendos, patres conscripti, censeo, quam illos dedendos Hannibali, qui per medios hostis e castris eruperunt ac per summam virtutem se patriae restituerunt. ”
원로원 의원 여러분, 저는 적들의 한가운데를 뚫고 진영에서 탈출하여 최고의 용기로 자신을 조국에 돌려보낸 저들을 한니발에게 인도하지 말아야 하는 것과 마찬가지로, 이들을 속량해서도 안 된다고 생각합니다."