§22.5.1consul perculsis omnibus ipse satis, ut in re trepida, inpavidus turbatos ordines, vertente se quoque ad dissonos clamores, instruit, ut tempus locusque patitur, et, quacumque adire audirique potest, adhortatur ac stare ac pugnare iubet:
執政官は、全員が動揺している中で、混乱した状況におけるものとしては十分に、自らは恐れを知らずに、乱れた隊列を(各々がさまざまな叫び声の方へと身を向けている中で)時間と場所が許す限りにおいて整え、そして彼が近づき声を届けることができるあらゆる場所において、励まし、踏みとどまって戦うよう命じた。
§22.5.2nec enim inde votis aut inploratione deum sed vi ac virtute evadendum esse; per medias acies ferro viam fieri et, quo timoris minus sit, eo minus ferme periculi esse.
なぜなら、そこから逃れる道は誓願や神々への祈願によってではなく、力と勇気によって切り開かれるべきだからであり、敵陣の真っ只中を剣によって道が開かれるのであり、恐れが少なければ少ないほど、それだけ危険もおおむね少なくて済むからである、と。
§22.5.3ceterum prae strepitu ac tumultu nec consilium nec imperium accipi poterat, tantumque aberat, ut sua signa atque ordines et locum noscerent, ut vix ad arma capienda aptandaque pugnae conpeteret animus, opprimerenturque quidam onerati magis iis quam tecti.
しかしながら、騒音と混乱のために助言も命令も聞き入れられることができず、また自分たちの軍旗や隊列や持ち場を認識することからはほど遠く、武器を手に取り戦闘用に整えるための気力さえほとんど残っておらず、ある人々は防具によって守られるというよりはむしろ、それらの重荷によって押しつぶされるほどであった。
et erat in tanta caligine maior usus aurium quam oculorum.
そして、これほどの暗闇の中では、目よりも耳の使い道のほうが大きかった。
§22.5.4ad gemitus vulnerum ictusque corporum aut armorum et mixtos terrentium paventiumque clamores circumferebant ora oculosque.
負傷のうめき声、身体や武器に当たる打撃の音、そして脅す者とおののく者の混じり合った叫び声の方向へと、彼らは顔と目をあちこちに向けていた。
§22.5.5alii fugientes pugnantium globo inlati haerebant, alios redeuntes in pugnam avertebat fugientium agmen.
逃げようとしているある人々は、戦っている者たちの集団に投げ込まれて立ち往生し、戦闘に戻ろうとしている他の人々は、逃走する者たちの列によって退けられていた。
§22.5.6deinde, ubi in omnis partis nequiquam impetus capti, et ab lateribus montes ac lacus, a fronte et ab tergo hostium acies claudebant, apparuitque nullam nisi in dextera ferroque salutis spem esse, §22.5.7tum sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam et nova de integro exorta pugna est, non illa ordinata per principes hastatosque ac triarios, nec ut pro signis antesignani, post signa alia pugnaret acies, nec ut in sua legione miles aut cohorte aut manipulo esset:
その後、あらゆる方向への突撃が虚しく試みられ、両側面からは山々と湖が、正面と背後からは敵の戦列が彼らを閉じ込めており、右腕と剣による以外に救いの希望は全くないことが明らかになったとき、そのとき各自が自らにとって戦いを遂行するための指揮官となり励まし手となって、新たな戦闘が最初から沸き起こった。 それは、プリンキペス、ハスタティ、トリアリイによって整えられたあの組織的な戦闘ではなく、また前衛兵が軍旗の前で戦い、他の戦列が軍旗の後ろで戦うというようなものでもなく、また兵士が自分自身のレギオ、コホルス、マニプルスに属しているというようなものでもなかった。
§22.5.8fors conglobabat et animus suus cuique ante aut post pugnandi ordinem dabat;
偶然が兵士たちを一塊にし、各自の気概が前で戦うか後ろで戦うかの順序を各人に与えていた。
tantusque fuit ardor animorum, adeo intentus pugnae animus, ut eum motum terrae, qui multarum urbium Italiae magnas partes prostravit avertitque cursu rapidos amnis, mare fluminibus invexit, montes lapsu ingenti proruit, nemo pugnantium senserit.
そして、精神の熱狂はこれほど凄まじく、戦闘への集中はこれほど強烈であったため、イタリアの多くの都市の大部分を倒壊させ、急流の川をその進路からそらし、海を河川へと逆流させ、山々を巨大な地滑りによって崩壊させたあの地震を、戦っている者の誰も感知しなかった。