§10.41.1proelium commissum atrox, ceterum longe disparibus animis: Romanos ira, spes, ardor certaminis avidos hostium sanguinis in proelium rapit;
戦いは激しく交えられたが、その士気はまるで異なっていた。 ローマ人をば、怒り、希望、戦闘への熱意が、敵の血を渇望させて戦いへと駆り立てる。
Samnitium magnam partem necessitas ac religio invitos magis. resistere quam inferre pugnam cogit.
サムニウム人の大部分をば、避けられぬ運命と宗教的誓いが、気が進まないまま、自ら戦いを仕掛けるよりは抵抗することへと強いる。
§10.41.2nec sustinuissent primum clamorem atque impetum Romanorum, per aliquot iam annos vinci adsueti, ni potentior alius metus insidens pectoribus a fuga retineret.
すでに数年にわたり敗北に慣れていた彼らは、もしさらに強力な別の恐れが胸に居座って逃走から引き留めていなかったなら、ローマ人の最初の鬨の声と猛攻にすら耐えられなかったであろう。
§10.41.3quippe in oculis erat omnis ille occulti apparatus sacri et armati sacerdotes et promiscua hominum pecudumque sttruos et respersae fando nefandoque sanguine arae et dira execratio ac furiale carmen detestandae familiae stirpique conpositum: iis vinculis fugae obstricti stabant, civem magis quam hostem timentes.
というのも、彼らの目の前には、あの神聖な秘儀のすべての準備、武装した神官たち、人間と家畜の混ざり合った死体の山、そして口にするのもおぞましい血が飛び散った祭壇、忌むべき一族と血統に対して作られた恐ろしい呪いと狂気の誓詞があったからである。 彼らはこれらの逃走への枷に縛られて立ち尽くし、敵よりも同胞を恐れていた。
§10.41.4instare Romanus a cornu utroque, a media acie, et caedere deorum hominumque attonitos metu;
ローマ人は両翼から、また中央の戦列から迫り、神々と人間への恐れに呆然自失となっている者たちを斬り倒す。
repugnatur segniter, ut ab iis, quos timor moraretur a fuga.
抵抗は鈍く、それはあたかも、恐れが逃走から引き留めている人々によるもののようであった。
§10.41.5iam prope ad signa caedes pervenerat, cum ex transverse pulvis velut ingentis agminis incessu motus apparuit;
虐殺がすでに軍旗の近くにまで及んでいたその時、横方向から、あたかも巨大な軍勢の行進によって巻き上げられたかのような土煙が現れた。
Sp. Nautius — Octavium Maecium quidam eum tradunt — cum auxiliaribus cohortibus erat;
スプリウス・ナウティウスが(一部の者は彼をオクタウィウス・マエキウスと伝えているが)、補助軍コホルスとともにそこにいた。
§10.41.6pulverem maiorem quam pro numero excitabant;
彼らはその人数に不釣り合いなほどの大きな土煙を巻き起こしていた。
insidentes mulis calones frondosos ramos per terram trahebant.
ラバに乗った陣営従僕たちが、葉の茂った大枝を地面に引きずっていたのである。
arma signaque per turbidam lucem in primo apparebant; post altior densiorque pulvis equitum speciem cogentium agmen dabat
武器と軍旗が、かすんだ光を通して最前部に見え、その後ろには、より高く濃い土煙が、殿軍を務める騎兵たちの姿を装っていた。
§10.41.7fefellitque non Samnites modo sed etiam Romanos;
そしてそれはサムニウム人だけでなくローマ人をも欺いた。
et consul adfirmavit errorem clamitans inter prima signa, ita ut vox etiam ad hostis accideret, captum Cominium, victorem collegam adesse: adniterentur vincere, priusquam gloria alterius exercitus fieret.
執政官はその誤解を強固なものにすべく、その声が敵にまで届くようにと最前列の軍旗の間で大声で叫んだ。 「コミニウムは陥落し、勝利した同僚が到着したぞ! もう一方の軍隊の栄光となる前に、自力で勝利するよう努めよ! 」と。
§10.41.8haec insidens equo;
馬上に乗ったまま彼はこれらを叫んだ。
inde tribunis centurionibusque imperat, ut viam equitibus patefaciant;
それから、軍事補佐官や百人隊長たちに、騎兵のために道を開けるよう命じる。
ipse Trebonio Caedicioque praedixerat, ut, ubi se cuspidem erectam quatientem vidissent, quanta maxima vi possent, concitarent equites in hostem.
自身は事前にトレボニウスとカエディキウスに指示していた、彼らが、自分が立てた槍の先を振るうのを見たならば、できる限りの猛烈な勢いで騎兵を敵に向かって突撃させるように、と。
§10.41.9ad nutum omnia, ut ex ante praeparato, fiunt: panduntur inter ordines viae, provolat eques atque infestis cuspidibus in medium agmen hostium ruit perrumpitque ordines, quacumque impetum dedit.
すべてはあらかじめ準備されていたかのごとく、合図通りに行われる。 隊列の間に道が開かれ、騎兵が突進し、構えた槍の先を向けて敵の軍勢の中央へと突入し、突撃を加えたところはどこであれ隊列を突破する。
instant Volumnius et Scipio et perculsos sternunt.
ウォルムニウスとスキピオも畳みかけ、動揺した敵をなぎ倒す。
§10.41.10tum iam deorum hominumque victa vis: funduntur linteatae cohortes, pariter iurati iniuratique fugiunt nec quemquam praeter hostes metuunt.
その時ついに、神々と人間の課した力は打ち破られた。 リネンのコホルスは退けられ、誓いを立てた者も立てていない者も同様に逃亡し、敵以外の何者をも恐れなくなる。
§10.41.11peditum agmen, quod superfuit pugnae, in castra aut Aquiloniam conpulsum est;
戦闘を生き延びた歩兵の軍勢は、陣営またはアクイロニアへと追い込まれた。
nobilitas equitesque Bovianum perfugerunt.
貴族たちと騎兵たちはボウィアヌムへと逃げ去った。
equitem eques sequitur, peditem pedes;
騎兵は騎兵を、歩兵は歩兵を追う。
diversa cornua dextrum ad castra Samnitium, laevum ad urbem tendit.
分かれた両翼は、右翼がサムニウム人の陣営へ、左翼が都市へと向かう。
§10.41.12prior aliquanto Volumnius castra cepit;
ウォルムニウスがいくらか早く陣営を占領した。
ad urbem Scipioni maiore resistitur vi, non quia plus animi victis est, sed melius muri quam vallum armatos arcent:
都市の方では、スキピオに対してより激しい力で抵抗がなされた。 それは、敗者に多くの闘志があるからではなく、城壁の方が防壁よりも武装した兵をよく防ぐからであった。
§10.41.13inde lapidibus propulsant hostem.
そこから彼らは石で敵を撃退する。
Scipio, nisi in primo pavore, priusquam colligerentur animi, transacta res esset, lentiorem fore munitae urbis oppugnationem ratus, interrogat milites, satin aequo animo paterentur ab altero cornu castra capta esse, se victores pelli a portis urbis.
スキピオは、最初の恐怖のうちに、彼らが気を取り直す前に事が片付けられなければ、防備の固い都市への攻撃は長引だろうと考え、兵士たちに問いかけた。 「もう一方の翼が陣営を占領した一方で、自分たち勝者が都市の門から追い払われるのを、お前たちは平然と容認できるのか」と。
§10.41.14reclamantibus universis primus ipse scuto super caput elato pergit ad portam;
全員が叫んで不満を示す中、彼自身が最初に盾を頭の上に掲げて門へと進んだ。
secuti alii testudine facta in urbem perrumpunt deturbatisque Samnitibus quae circa portam erant muri occupavere;
他の者たちも続き、亀甲陣を組んで都市の中へと突破し、サムニウム人を追い払って門の周辺の城壁を占領した。
penetrare in interiora urbis, quia pauci admodum erant, non audent.
しかし、彼らは極めて少数であったため、都市の内部へと侵入する勇気はなかった。