Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §10.40.1-10.40.14

偽りの鳥占いの発覚とパピリウスの開戦

524 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

パピリウスは鶏飼いから好都合な(ただし虚偽の)鳥占いの報告を受け、兵士たちの高い士気に応えて戦闘を決意する。途中で占いの不正が発覚するものの、パピリウスは神への信仰を揺るがさず、戦闘の開始とともに神々の吉兆が重なる。

§10.40.1haec conperta perfugarum indiciis cum apud infensos iam sua sponte milites disseruisset, simul divinae humanaeque spei pleni clamore consentienti pugnam poscunt;
脱走兵たちの告発によってこれらのことを知り、すでに自発的に敵意を募らせていた兵士たちの前でこれらを語ると、同時に兵士たちは神聖な希望と人間的な希望に満ち溢れ、一致した叫び声をあげて戦闘を要求した。
paenitet in posterum diem dilatum certamen;
戦いが翌日に延期されたことを彼らは悔しがった。
§10.40.2moram diei noctisque oderunt.
彼らは一日と一晩の遅延を忌み嫌った。
tertia vigilia noctis, iam relatis litteris a collega, Papirius silentio surgit et pullarium in auspicium mittit.
夜の第三交替監視時間に、同僚からの書簡がすでに届くと、パピリウスは静かに起き上がり、鳥占い(auspicium)のために鶏飼いを送り出した。
§10.40.3nullum erat genus hominum in castris intactum cupiditate pugnae, summi infimique aeque intenti erant;
陣営内には、戦闘への熱望に染まっていない者の類は一人もおらず、最高位の者も最低位の者も等しく熱心であった。
dux militum, miles ducis ardorem spectabat.
将軍は兵士たちの熱意を、兵士は将軍の熱意を見つめていた。
§10.40.4is ardor omnium etiam ad eos, qui auspicio intererant, pervenit;
この全員の熱意は、占いに立ち会っていた者たちにまで及んだ。
nam cum pulli non pascerentur, pullarius auspicium mentiri ausus tripudium solistimum consuli nuntiavit.
というのも、鶏たちが餌を食べようとしなかったとき、鶏飼いは占いで偽ることを企て、完璧な鳥占い(トリプディウム・ソリスティムム)を執政官に報告したからである。
§10.40.5consul laetus auspicium egregium esse et deis auctoribus rem gesturos pronuntiat signumque pugnae proponit.
執政官は喜び、鳥占いは素晴らしいものであり、神々が味方として事を進めるであろうと宣言し、戦闘の合図を掲げた。
§10.40.6exeunti iam forte in aciem nuntiat perfuga viginti cohortes Samnitium — quadringenariae ferme erant — Cominium profectas.
ちょうど偶然に戦列へ出て行こうとするところへ、脱走兵が、サムニウム人の二十個コホルス(それぞれ約四百人からなるものであった)がコミニウムへ出発したと報告した。
quod ne ignoraret collega, extemplo nuntium mittit;
同僚がこのことを知らずにいないようにと、彼は直ち使者を送った。
ipse signa ocius proferri iubet; subsidia suis quaeque locis et praefectos subsidiis adtribuerat;
彼自身は軍旗をより迅速に進めるよう命じ、予備兵力をそれぞれの場所に、そして指揮官をその予備兵力に割り当てていた。
§10.40.7dextro cornu L. Volumnium, sinistro L. Scipionem, equitibus legatos alios, C. Caedicium et T. Trebonium, praefecit;
右翼にはルキウス・ウォルムニウスを、左翼にはルキウス・スキピオを、騎兵には他の使節たち、すなわちガイウス・カエディキウスとティトゥス ・トレボニウスを配した。
§10.40.8Sp. Nautium mulos detractis clitellis cum tribus cohortibus alariis in tumulum conspectum propere circumducere iubet atque inde inter ipsam dimicationem quanto maxime posset moto pulvere se ostendere.
スプリウス・ナウティウスには、背負い袋を外したラバたちを、三つの同盟軍コホルスとともに、目に見える丘へと急いで迂回させ、そこから実際の戦闘の最中に、できる限り多くの土煙を巻き上げて姿を現すよう命じた。
dum his intentus imperator erat, §10.40.9altercatio inter pullarios orta de auspicio eius diei exauditaque ab equitibus Romanis, qui rem haud spernendam rati Sp.
将軍がこれらのことに没頭している間、鶏飼いたちの間でその日の鳥占いについて口論が生じ、それがローマの騎兵たちに聞こえた。
Papirio, fratris filio consulis, ambigi de auspicio renuntiaverunt.
彼らはこれを軽視すべきではない事柄と考え、執政官の甥であるスプリウス・パピリウスに、鳥占いについて疑義が生じていると報告した。
§10.40.10iuvenis ante doctrinam deos spernentem natus rem inquisitam, ne quid inconpertum deferret, ad consulem detulit.
神々を侮る教えが生まれる前に生まれたこの若者は、不確実なことを報告しないよう、その事を詳しく調査した上で執政官のもとに届け出た。
§10.40.11cui ille: “tu quidem macte virtute diligentiaque esto! ceterum qui auspicio adest, si quid falsi nuntiat, in semet ipsum religionem recipit;
これに対して執政官は言った。 「お前のその勇気と勤勉さに祝福あれ! しかし、占いに立ち会う者がもし虚偽の報告をしたならば、その宗教的責任は彼自身に帰する。
mihi quidem tripudium nuntiatum, populo Romano exercituique egregium auspicium, est. ”
私にとっては確かに鳥占い(トリプディウム)が報告されたのであり、それはローマ人民と軍隊にとって素晴らしい占いなのだ」と。
§10.40.12centurionibus deinde imperavit, uti pullarios inter prima signa constituerent.
それから、鶏飼いたちを最前列に配置するよう百人隊長たちに命じた。
promovent et Samnites signa; insequitur acies ornata armataque, ut hostibus quoque magnificum spectaculum esset.
サムニウム人も軍旗を進め、武装し装飾された戦列がそれに続き、敵にとっても壮麗な光景となった。
§10.40.13priusquam clamor tolleretur concurrereturque, emisso temere pilo ictus pullarius ante signa cecidit.
叫び声が上がり激突が始まる前に、無造作に放たれた投槍に当たって、鶏飼いは軍旗の前で倒れた。
quod ubi consuli nuntiatum est, “di in proelio sunt” inquit;
これが執政官に報告されると、「神々が戦いの中におられる」と彼は言った。
§10.40.14“habet poenam noxium caput.
「罪ある者が罰を受けたのだ。
” ante consulem haec dicentem corvus voce clara occinuit;
」執政官がこう語っている前で、カラスが澄んだ声で鳴いた。
quo laetus augurio consul, adfirmans numquam humanis rebus magis praesentes interfuisse deos, signa canere et clamorem tolli iussit.
執政官はこの前兆(augurium)を喜び、人間の営みにこれほど神々がすぐそばに臨まれたことはないと断言し、軍隊ラッパを鳴らし鬨の声をあげるよう命じた。

語釈・文法注

  1. 10.40.1paenitet — 非人称動詞 `paenitet`(悔いる、残念に思う)の構文。意味上の主語は、過去分詞を伴った `in posterum diem dilatum certamen`(戦闘が翌日に延期されたこと)という名詞節的構造。悔いる主体となる人称は対格で表されるが、ここでは文脈上「兵士たち」(`milites`)を表す複数対格が省略されている。
  2. 10.40.6exeunti — 現在分詞 `exiens` の与格単数形。動詞 `nuntiat` の対象として、省略されている与格代名詞 `ei`(パピリウス)を修飾している。「(戦列へとちょうど出て行こうとする)彼に」の意。
  3. 10.40.8quanto maxime posset moto pulvere — 独立奪格(ablative absolute)`moto pulvere`(土煙を巻き上げて)の中に、関係代名詞・形容詞 `quanto` から始まる比較の副詞節 `quanto maxime posset`(できる限り多く)が組み込まれ、奪格名詞の程度を修飾している構造。
  4. 10.40.10ante doctrinam deos spernentem natus — 「神々を侮る教え」とは、神々が人間の営みに介入しない、あるいは神々の存在を無視するといったヘレニズム哲学(特にエピクロス派などの思想)を指す。このような懐疑的な思想がローマに流入し普及する前の、伝統的で純粋な敬神の時代に生まれた若者であることを強調している。
  5. 10.40.11macte virtute diligentiaque esto — 呼格に由来する形容詞 `macte` と、未来命令形 `esto` からなる伝統的な称賛・祝福の公式。奪格 `virtute diligentiaque` によって祝福を受ける理由や分野(勇気と勤勉)を指定している。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §10.40.1-10.40.14. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:10.40.1-10.40.14

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。