§10.41.1proelium commissum atrox, ceterum longe disparibus animis: Romanos ira, spes, ardor certaminis avidos hostium sanguinis in proelium rapit;
전투가 맹렬히 전개되었으나, 그 사기는 전혀 달랐다. 분노와 희망, 그리고 전투의 열망이 적의 피를 갈망하는 로마인들을 전투로 몰아넣었다.
Samnitium magnam partem necessitas ac religio invitos magis. resistere quam inferre pugnam cogit.
사므니움인들의 대다수는 피할 수 없는 정세와 종교적 맹세에 의해, 내키지 않는 마음으로 공격하기보다는 저항하도록 강요받았다.
§10.41.2nec sustinuissent primum clamorem atque impetum Romanorum, per aliquot iam annos vinci adsueti, ni potentior alius metus insidens pectoribus a fuga retineret.
이미 몇 년 동안 패배하는 데 익숙해진 그들은, 가슴속에 자리 잡은 더 강력한 다른 두려움이 도망치지 못하도록 붙잡아두지 않았더라면, 로마인들의 첫 함성과 돌격을 견뎌내지 못했을 것이다.
§10.41.3quippe in oculis erat omnis ille occulti apparatus sacri et armati sacerdotes et promiscua hominum pecudumque sttruos et respersae fando nefandoque sanguine arae et dira execratio ac furiale carmen detestandae familiae stirpique conpositum: iis vinculis fugae obstricti stabant, civem magis quam hostem timentes.
왜냐하면 그들의 눈앞에는 비밀스럽고 신성한 의식의 모든 준비 과정과 무장한 사제들, 사람과 가축의 혼잡한 시체 더미, 신성하고도 부정한 피로 물들여진 제단들, 그리고 증오스러운 가문과 혈통에 가해진 끔찍한 저주와 광포한 주문이 있었기 때문이다. 그들은 도망치지 못하게 묶는 이 사슬에 얽매여 서 있었고, 적보다 동족을 더 두려워하고 있었다.
§10.41.4instare Romanus a cornu utroque, a media acie, et caedere deorum hominumque attonitos metu;
로마인은 양 날개와 중앙 대열에서 압박해 들어왔고, 신들과 인간에 대한 두려움으로 넋이 나간 자들을 베어 넘겼다.
repugnatur segniter, ut ab iis, quos timor moraretur a fuga.
저항은 둔하게 이루어졌으니, 마치 두려움이 도망치지 못하게 붙들고 있는 자들이 저항하는 것과 같았다.
§10.41.5iam prope ad signa caedes pervenerat, cum ex transverse pulvis velut ingentis agminis incessu motus apparuit;
학살이 이미 군기 근처까지 이르렀을 때, 옆방향에서 마치 거대한 군대의 행진으로 일어난 듯한 먼지 구름이 나타났다.
Sp. Nautius — Octavium Maecium quidam eum tradunt — cum auxiliaribus cohortibus erat;
스푸리우스 나우티우스가(어떤 이들은 그를 옥타비우스 마에키우스라고 전한다) 보조군 코호르스와 함께 그곳에 있었다.
§10.41.6pulverem maiorem quam pro numero excitabant;
그들은 그들의 수에 비해 더 큰 먼지를 일으키고 있었다.
insidentes mulis calones frondosos ramos per terram trahebant.
노새를 탄 진영 종복들이 잎이 무성한 가지들을 땅에 끌고 다녔던 것이다.
arma signaque per turbidam lucem in primo apparebant; post altior densiorque pulvis equitum speciem cogentium agmen dabat
무기와 군기들이 침침한 빛을 뚫고 최전방에 보였고, 그 뒤로는 더 높고 짙은 먼지 구름이 기병들이 대열의 후미를 쫓는 듯한 모습을 연출했다.
§10.41.7fefellitque non Samnites modo sed etiam Romanos;
그리하여 사므니움인들뿐만 아니라 로마인들까지 속아 넘어갔다.
et consul adfirmavit errorem clamitans inter prima signa, ita ut vox etiam ad hostis accideret, captum Cominium, victorem collegam adesse: adniterentur vincere, priusquam gloria alterius exercitus fieret. §10.41.8haec insidens equo;
집정관은 그 소리가 적들에게까지 가닿도록 최전방 군기들 사이에서 소리 높여 외침으로써 그 오해를 굳혔다. "코미니움이 함락되었고, 승리한 동료가 당도했다! 다른 군대의 영광이 되기 전에 스스로 이기도록 노력하라!" 말 위에 탄 채 그는 이 말을 했다.
inde tribunis centurionibusque imperat, ut viam equitibus patefaciant;
그리고 군사관들과 백인대장들에게 기병들이 갈 길을 열어주라고 명령했다.
ipse Trebonio Caedicioque praedixerat, ut, ubi se cuspidem erectam quatientem vidissent, quanta maxima vi possent, concitarent equites in hostem.
자신은 트레보니우스와 카에디키우스에게 미리 지시해 두었으니, 자신이 똑바로 세운 창끝을 흔드는 것을 보거든 가능한 한 가장 큰 위력으로 기병들을 적에게 돌격시키라는 것이었다.
§10.41.9ad nutum omnia, ut ex ante praeparato, fiunt: panduntur inter ordines viae, provolat eques atque infestis cuspidibus in medium agmen hostium ruit perrumpitque ordines, quacumque impetum dedit.
모든 것이 미리 준비된 것처럼 그의 몸짓 하나에 이루어졌다. 대열 사이에 길이 열리고 기병이 돌진하였으며, 겨누어진 창끝으로 적의 중앙 대열을 들이받아 돌격하는 곳마다 대열을 돌파했다.
instant Volumnius et Scipio et perculsos sternunt.
볼룸니우스와 스키피오도 몰아붙이며 혼란에 빠진 자들을 쓰러뜨렸다.
§10.41.10tum iam deorum hominumque victa vis: funduntur linteatae cohortes, pariter iurati iniuratique fugiunt nec quemquam praeter hostes metuunt.
그때 이미 신들과 인간의 힘은 꺾였다. 리넨 코호르스들은 흩어졌고, 맹세한 자나 맹세하지 않은 자나 똑같이 도망쳤으며, 적 외에는 아무도 두려워하지 않았다.
§10.41.11peditum agmen, quod superfuit pugnae, in castra aut Aquiloniam conpulsum est;
전투에서 살아남은 보병 대열은 진영이나 아퀼로니아로 쫓겨 들어갔다.
nobilitas equitesque Bovianum perfugerunt.
귀족들과 기병들은 보비아눔으로 도망쳤다.
equitem eques sequitur, peditem pedes;
기병은 기병을 쫓고, 보병은 보병을 쫓았다.
diversa cornua dextrum ad castra Samnitium, laevum ad urbem tendit.
갈라진 날개들은 우익이 사므니움인들의 진영으로, 좌익이 도시로 향했다.
§10.41.12prior aliquanto Volumnius castra cepit;
볼룸니우스가 조금 더 일찍 진영을 점령했다.
ad urbem Scipioni maiore resistitur vi, non quia plus animi victis est, sed melius muri quam vallum armatos arcent:
도시 쪽에서는 스키피오에 대해 더 거센 힘으로 저항이 일어났다. 이는 패배한 자들에게 투지가 더 많아서가 아니라, 성벽이 참호의 목책보다 무장한 병사들을 더 잘 막아주기 때문이었다.
§10.41.13inde lapidibus propulsant hostem.
그곳에서 그들은 돌을 던져 적을 물리쳤다.
Scipio, nisi in primo pavore, priusquam colligerentur animi, transacta res esset, lentiorem fore munitae urbis oppugnationem ratus, interrogat milites, satin aequo animo paterentur ab altero cornu castra capta esse, se victores pelli a portis urbis.
스키피오는 최초의 공포 속에, 그들의 마음이 수습되기 전에 일이 마무리되지 않는다면 성벽으로 둘러싸인 도시를 공략하는 일이 더 더뎌질 것이라 생각하여, 군사들에게 물었다. 다른 쪽 날개에서 진영이 점령당하는 동안 승리자인 자신들이 도시 문에서 쫓겨나는 것을 평온한 마음으로 참을 수 있겠느냐고.
§10.41.14reclamantibus universis primus ipse scuto super caput elato pergit ad portam;
모두가 항의하며 소리치는 가운데, 그 자신이 가장 먼저 머리 위로 방패를 치켜들고 문으로 나아갔다.
secuti alii testudine facta in urbem perrumpunt deturbatisque Samnitibus quae circa portam erant muri occupavere;
다른 이들이 뒤따라 귀갑진을 형성해 도시로 돌파해 들어갔고, 사므니움인들을 몰아낸 뒤 문 주변의 성벽을 점령했다.
penetrare in interiora urbis, quia pauci admodum erant, non audent.
그러나 그 수가 너무나 적었기 때문에 도시 내부 깊숙이 들어갈 엄두는 내지 못했다.