Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §10.35.1-10.35.19

アティリウスの苦戦とルケリアでの叱咤激励

519 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

執政官アティリウスはルケリア近郊でサムニウム軍と遭遇し、一進一退の苦戦を強いられローマ陣営はパニックに陥る。翌朝、意気消沈するローマ兵たちを執政官が叱咤激励し、敵の包囲を阻止するために進軍を再開させる。

§10.35.1alteri consuli M. Atilio nequaquam tam facile bellum fuit.
もう一人の執政官マルクス・アティリウスにとって、戦争は決してそれほど容易ではなかった。
cum ad Luceriam duceret legiones, quam oppugnari ab Samnitibus audierat, ad finem Lucerinum ei hostis obvius fuit.
彼が、サムニウム人によって包囲されていると聞いていたルケリアへと軍団を導いていたとき、ルケリアの領土の境界で敵が彼に遭遇した。
ibi ira vires aequavit;
そこでは、怒りが彼らの力を等しくした。
§10.35.2proelium varium et anceps fuit, tristius tamen eventu Romanis, et quia insueti erant vinci et quia digredientes magis quam in ipso certamine senserunt, quantum in sua parte plus vulnerum ac caedis fuisset.
戦闘は一進一退で勝敗の行方が定まらなかったが、結果としてはローマ人にとってより悲痛なものであった。 それは、彼らが敗北することに慣れていなかったためであり、また、戦闘の真っ只中においてよりも、退却する際により強く、自分たちの側にどれほど多くの負傷者と死者が生じていたかを実感したからである。
itaque is terror in castris ortus,
そのため、陣営内には恐怖が生じた。
§10.35.3qui si pugnantes cepisset, insignis accepta clades foret;
もしこの恐怖が、戦っている最中の彼らを捉えていたならば、被った敗北は甚大なものとなったであろう。
tum quoque sollicita nox fuit iam invasurum castra Samnitem credentibus aut prima luce cum victoribus conserendas manus.
そのときでさえ、サムニウム人が今にも陣営を襲撃してくるだろう、あるいは夜明けとともに勝者と刃を交えなければならないと信じている人々にとって、夜は不安に満ちたものであった。
§10.35.4minus cladis, ceterum non plus animorum ad hostes erat.
敵の側は、被った損害はより少なかったものの、それ以上の闘志は持ち合わせていなかった。
ubi primum inluxit, abire sine certamine cupiunt; sed via una et ea ipsa praeter hostes erat, quam ingressi praebuere speciem recta tendentium ad castra oppugnanda.
夜が明けるとすぐに彼らは戦わずに立ち去ることを望んだが、道は一本しかなく、それ自体が敵のすぐそばを通るものであった。 その道に入った彼らは、まるで陣営を攻撃するために真っ直ぐに進んでいるかのような外見をローマ人に与えた。
§10.35.5consul arma capere milites iubet et sequi se extra vallum;
執政官は兵士たちに武器を取り、自分の後ろに従って防塁の外へ出るよう命じる。
legatis, tribunis, praefectis sociorum imperat, quod apud quemque facto opus est.
そして、副官たち、トリブヌスたち、同盟軍の長官たちに、それぞれの持ち場でなされるべきことを命令する。
§10.35.6omnes adfirmant se quidem omnia facturos, sed militum iacere animos; tota nocte inter vulnera et gemitus morientium vigilatum esse;
彼らは全員、自分たち自身は確かにすべてを実行するつもりだが、兵士たちの闘志は地に落ちており、一晩中、負傷者や死にゆく者たちの呻き声の中で一睡もできなかったと明言する。
§10.35.7si ante lucem ad castra ventum foret, tantum pavoris fuisse, ut relicturi signa fuerint;
もし夜明け前に陣営への襲撃があったならば、恐れは非常に大きく、彼らは軍旗を遺棄して逃げ出すところであっただろう。
nunc pudore a fuga contineri, alioqui pro victis esse.
今は恥じらいによって逃走を思いとどまっているが、そうでなければ敗者も同然である、と。
§10.35.8quae ubi consul accept, sibimet ipsi circumeundos adloquendosque milites ratus, ut ad quosque venerat, cunctantes arma capere increpabat:
執政官がこれらを受け取ると、自分自身で兵士たちの間を回り、語りかけるべきであると考え、それぞれのところへ行くたびに、武器を取るのを躊躇している者たちを叱りつけた。
§10.35.9quid cessarent tergiversarenturque? hostem in castra venturum, nisi illi extra castra exissent, et pro tentoriis suis pugnaturos, si pro vallo nollent.
なぜためらい、言い逃れをしているのか。 もし彼らが陣営の外に出ていかなければ、敵は陣営内に入り込んでくるだろうし、防塁のために戦うことを拒むならば、自分たちの天幕の前で戦うことになるだろう。
armatis ac dimicantibus dubiam victoriam esse; §10.35.10qui nudus atque inermis hostem maneat, ei aut mortem aut servitutem patiendam.
武装して戦う者たちにとっては、勝利は不確実であるが、無防備で武器も持たずに敵を待ち構える者にとっては、死か奴隷の境遇かのいずれかを受け入れねばならない、と。
§10.35.11haec iurganti increpantique respondebant confectos se pugna hesterna esse, nec virium quicquam nec sanguinis superesse;
このように彼が叱責し、咎めているのに対して、彼らは昨日の戦闘で自分たちは疲れ果てており、力も血も少しも残っておらず、敵の数は昨日よりも多く見えると答えた。
maiorem multitudinem hostium apparere, quam pridie fuerit. inter haec adpropinquabat agmen;
こうしている間に、敵の隊列が近づいてきた。
§10.35.12et iam breviore intervallo certiora intuentes, vallum secum portare Samnitem adfirmant nec dubium esse, quin castra circumvallaturi sint.
そして、すでに距離が縮まり、より確実な状況を目にすると、彼らはサムニウム人が自分たちと一緒に防塁の杭を運んでおり、彼らが陣営を包囲するつもりであることは疑いないと言い張った。
§10.35.13tunc enim vero consul indignum facinus esse vociferari, tantam contumeliam ignominiamque ab ignavissimo accipi hoste.
そのとき、いよいよ執政官は、これほど大きな侮辱と不名誉を最も臆病な敵から受けるなどとは、実に不当な出来事であると大声で叫んだ。
§10.35.14“etiamne circumsedebimur” inquit “in castris, ut fame potius per ignominiam quam ferro, si necesse est, per virtutem moriamur?” di bene verterent;
「我々は陣営の中で包囲され続け、不名誉のうちに飢えによって死ぬつもりか、それとも、もし必要ならば、勇気をもって剣によって死ぬためか」と彼は言った。 「神々がこれを良き方向へ導いてくださいますように。
facerent, quod se dignum quisque ducerent:
各自が自分にふさわしいと考えることを行うがよい。
§10.35.15consulem M. Atilium vel solum, si nemo alius sequatur, iturum adversus hostes casurumque inter signa Samnitium potius, quam circumvallari castra Romana videat.
執政官マルクス・アティリウスは、たとえ誰も従わなくとも、ただ一人で敵に向かって進み、ローマの陣営が包囲されるのを見るよりは、サムニウム人の軍旗の間で倒れるだろう。
§10.35.16dicta consulis legati tribunique et omnes turmae equitum et centuriones primorum ordinum adprobavere.
」執政官の言葉を、副官たち、トリブヌスたち、すべての騎兵隊、そして第一等級の百人隊長たちが支持した。
§10.35.17tum pudore victus miles segniter arma capit, segniter e castris egreditur;
そこで、恥の念に打ち勝たれた兵士たちは、しぶしぶ武器を取り、しぶしぶ陣営から出ていく。
longo agmine nec continenti maesti ac prope victi procedunt adversus hostem nec spe nec animo certiorem.
長く、かつ途切れがちな列を作って、悲しみに沈み、ほとんど敗北したかのようにして彼らは敵に向かって進んだが、その敵もまた、希望においても闘志においても彼らより確固たる状態ではなかった。
§10.35.18itaque simul conspecta sunt Romana signa, extemplo a primo Samnitium agmine ad novissimum fremitus perfertur, exire, id quod timuerint, ad inpediendum iter Romanos;
そのため、ローマの軍旗が見えるやいなや、直ちにサムニウム人の前衛から後衛へと、ローマ人が、まさに彼らが恐れていた通りに、自分たちの進路を妨げるために出てきたという騒めきが伝わった。
§10.35.19nullam inde ne fugae quidem patere viam; illo loco aut cadendum esse aut stratis hostibus per corpora eorum evadendum.
そこからは逃走の道さえ開かれておらず、この場所で倒れるか、あるいは敵を打ち倒して彼らの屍を越えて脱出するしかない、と。

語釈・文法注

  1. 10.35.3credentibus — 名詞的に用いられている現在分詞の複数与格。主節の述語形容詞 `sollicita` または `fuit` にかかる「基準の与格」あるいは「所有の与格」として機能しており、「〜と信じている人々(ローマの兵士たち)にとって(夜は不安に満ちていた)」という意味を表す。
  2. 10.35.4quam ingressi — 関係代名詞 `quam` は先行詞である `via`(道)を指す対格。デポネント動詞 `ingredior`(入る)の完了分詞主格複数形である `ingressi` は、主節の主語(サムニウム人)と一致して「(彼らが)その道に入ると」という時間的・譲歩的な状況を表す。
  3. 10.35.7relicturi signa fuerint — 間接話法における「過去の事実と反対(反実仮想)」の条件文の帰結部。直接話法であれば `relicturi signa fuerunt`(または `reliquissent`)となる箇所が、結果を表す `ut` 節の中で、能動未来分詞と助動詞 `fuerint`(接続法完了)の周辺伏構文(coniugatio periphrastica activa)となっている。
  4. 10.35.12vallum — ここでの `vallum`(通常は「防塁、城壁」)は、防塁そのものではなく、それを構築するための資材である「杭(piles / stakes / valli)」を意味する。サムニウム人が包囲戦の準備をしていることをローマ兵が視認した文脈を指す。
  5. 10.35.17certiorem — 形容詞 `certus`(確固たる、自信のある)の比較級・対格単数で、`hostem`(敵)を修飾する。直前の `nec spe nec animo`(希望においても闘志においても〜ない)を伴い、敵の側もローマ軍(比較対象)と比べて何ら優勢ではなかったことを示している。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §10.35.1-10.35.19. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:10.35.1-10.35.19

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。