§10.35.1alteri consuli M. Atilio nequaquam tam facile bellum fuit.
다른 집정관 마르쿠스 아틸리우스에게는 전쟁이 결코 그리 쉽지 않았다.
cum ad Luceriam duceret legiones, quam oppugnari ab Samnitibus audierat, ad finem Lucerinum ei hostis obvius fuit.
그가 사므니움인들에게 포위당하고 있다고 들었던 루케리아로 군단을 이끌고 갈 때, 루케리아 영토의 경계에서 적이 그와 마주쳤다.
ibi ira vires aequavit;
그곳에서는 분노가 힘을 대등하게 만들었다.
§10.35.2proelium varium et anceps fuit, tristius tamen eventu Romanis, et quia insueti erant vinci et quia digredientes magis quam in ipso certamine senserunt, quantum in sua parte plus vulnerum ac caedis fuisset.
전투는 일진일퇴로 승패를 가릴 수 없었으나, 결과는 로마인들에게 더 비통한 것이었다. 이는 그들이 패배하는 것에 익숙하지 않았기 때문이기도 했고, 전투 자체에서보다 철수할 때 자신들의 쪽에 얼마나 더 많은 부상자와 전사자가 발생했는지를 더 뼈저리게 느꼈기 때문이었다.
itaque is terror in castris ortus, §10.35.3qui si pugnantes cepisset, insignis accepta clades foret;
그리하여 진영 내에 이러한 공포가 일어났는데, 만약 이 공포가 전투 중인 그들을 사로잡았더라면 입은 패배는 막대했을 것이다.
tum quoque sollicita nox fuit iam invasurum castra Samnitem credentibus aut prima luce cum victoribus conserendas manus.
그때 역시, 사므니움인이 당장이라도 진영을 습격할 것이라 믿거나 혹은 동틀 무렵에 승자들과 칼을 맞대어야 한다고 믿는 이들에게 밤은 불안으로 가득했다.
§10.35.4minus cladis, ceterum non plus animorum ad hostes erat.
적들에게는 피해가 더 적었으나 투지는 그 이상이 아니었다.
ubi primum inluxit, abire sine certamine cupiunt;
날이 밝자마자 그들은 전투 없이 떠나기를 바랐다.
sed via una et ea ipsa praeter hostes erat, quam ingressi praebuere speciem recta tendentium ad castra oppugnanda.
그러나 길은 단 하나뿐이었고 그것은 바로 적의 옆을 지나가는 길이었는데, 그 길로 들어선 그들은 마치 진영을 공격하기 위해 곧장 나아가는 듯한 모습을 로마인들에게 보여주었다.
§10.35.5consul arma capere milites iubet et sequi se extra vallum;
집정관은 병사들에게 무기를 잡고 방벽 밖으로 자신을 따르라고 명령한다.
legatis, tribunis, praefectis sociorum imperat, quod apud quemque facto opus est.
그리고 부관들, 트리부누스들, 동맹군 대장들에게 각자의 위치에서 해야 할 바를 지시한다.
§10.35.6omnes adfirmant se quidem omnia facturos, sed militum iacere animos;
그들 모두는 자신들은 참으로 모든 일을 다 하겠지만 병사들의 사기가 땅에 떨어졌다고 단언한다.
tota nocte inter vulnera et gemitus morientium vigilatum esse; §10.35.7si ante lucem ad castra ventum foret, tantum pavoris fuisse, ut relicturi signa fuerint;
밤새도록 부상과 죽어가는 이들의 신음 소리 속에서 불침번을 섰으며, 만약 날이 밝기 전에 진영으로 적이 들이닥쳤다면, 공포가 너무 커서 군기를 버리고 도망쳤을 것이라 한다.
nunc pudore a fuga contineri, alioqui pro victis esse.
지금은 수치심 때문에 도망치지 않고 버티고 있으나, 그렇지 않다면 패배한 것이나 다름없다는 것이다.
§10.35.8quae ubi consul accept, sibimet ipsi circumeundos adloquendosque milites ratus, ut ad quosque venerat, cunctantes arma capere increpabat:
집정관이 이 보고를 받자, 자신이 직접 돌아다니며 병사들에게 말해야 한다고 생각하여, 각각의 무리에게 이를 때마다 무기 잡기를 주저하는 자들을 꾸짖었다.
§10.35.9quid cessarent tergiversarenturque? hostem in castra venturum, nisi illi extra castra exissent, et pro tentoriis suis pugnaturos, si pro vallo nollent.
왜 머뭇거리고 핑계를 대는가? 만약 그들이 진영 밖으로 나가지 않는다면 적이 진영 안으로 들어올 것이며, 방벽 앞을 지키며 싸우기를 거부한다면 자신들의 천막 앞에서 싸우게 될 것이다.
armatis ac dimicantibus dubiam victoriam esse; §10.35.10qui nudus atque inermis hostem maneat, ei aut mortem aut servitutem patiendam.
무장하고 싸우는 자들에게는 승리가 불확실하지만, 방비 없이 무방비 상태로 적을 기다리는 자는 죽음이나 노예의 삶 중 하나를 감내해야만 한다고 했다.
§10.35.11haec iurganti increpantique respondebant confectos se pugna hesterna esse, nec virium quicquam nec sanguinis superesse; maiorem multitudinem hostium apparere, quam pridie fuerit.
이렇게 꾸짖고 책망하는 그에게 병사들은 자신들이 어제의 전투로 녹초가 되었고 힘도 피도 전혀 남아있지 않으며, 적의 무리가 전날보다 더 많아 보인다고 대답했다.
inter haec adpropinquabat agmen;
그러는 사이에 적의 대열이 다가오고 있었다.
§10.35.12et iam breviore intervallo certiora intuentes, vallum secum portare Samnitem adfirmant nec dubium esse, quin castra circumvallaturi sint.
그리고 이제 더 가까운 거리에서 상황을 확실히 보게 되자, 그들은 사므니움인들이 방벽용 목재를 들고 가고 있으며 그들이 진영을 포위하려 함이 틀림없다고 주장했다.
§10.35.13tunc enim vero consul indignum facinus esse vociferari, tantam contumeliam ignominiamque ab ignavissimo accipi hoste.
그때 참으로 집정관은 이토록 큰 모욕과 치욕을 가장 비겁한 적에게 당하는 것은 실로 용납할 수 없는 일이라고 고함쳤다.
§10.35.14“etiamne circumsedebimur” inquit “in castris, ut fame potius per ignominiam quam ferro, si necesse est, per virtutem moriamur?” di bene verterent;
"우리는 진영 안에 갇혀서, 필요하다면 용맹하게 칼을 맞대고 죽기보다 차라리 치욕스럽게 굶어 죽으려 하는가?"라고 그는 말했다. "신들께서 이를 좋은 방향으로 돌려주시기를 바란다.
facerent, quod se dignum quisque ducerent:
각자 자신에게 어울린다고 생각하는 바를 행하라.
§10.35.15consulem M. Atilium vel solum, si nemo alius sequatur, iturum adversus hostes casurumque inter signa Samnitium potius, quam circumvallari castra Romana videat. §10.35.16dicta consulis legati tribunique et omnes turmae equitum et centuriones primorum ordinum adprobavere.
집정관 마르쿠스 아틸리우스는 비록 아무도 따르지 않을지라도 홀로 적을 향해 나아갈 것이며, 로마 진영이 포위되는 것을 보느니 차라리 사므니움인의 군기들 사이에서 쓰러질 것이다." 집정관의 말을 부관들과 트리부누스들, 그리고 모든 기병대와 제1대열의 백인대장들이 찬성했다.
§10.35.17tum pudore victus miles segniter arma capit, segniter e castris egreditur;
그러자 수치심에 굴복한 병사들이 마지못해 무기를 잡고 마지못해 진영 밖으로 나아간다.
longo agmine nec continenti maesti ac prope victi procedunt adversus hostem nec spe nec animo certiorem.
길고 끊어질 듯한 대열을 지어, 슬픔에 잠기고 거의 패배한 것처럼 그들은 적을 향해 전진했으나, 그 적 또한 희망에서도 투지에서도 그들보다 더 확실한 상태는 아니었다.
§10.35.18itaque simul conspecta sunt Romana signa, extemplo a primo Samnitium agmine ad novissimum fremitus perfertur, exire, id quod timuerint, ad inpediendum iter Romanos;
그리하여 로마의 군기들이 보이자마자 즉시 사므니움인들의 전위에서 후위에 이르기까지, 로마인들이 그들이 두려워했던 대로 자신들의 길을 가로막기 위해 나오고 있다는 웅성거림이 전해졌다.
§10.35.19nullam inde ne fugae quidem patere viam; illo loco aut cadendum esse aut stratis hostibus per corpora eorum evadendum.
그곳에서는 이제 도망칠 길조차 열려 있지 않으니, 이 자리에서 쓰러지거나 아니면 적들을 쓰러뜨리고 그들의 시체를 밟고 헤쳐 나가는 수밖에 없다고 했다.