Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §10.36.1-10.36.19

アティリウスの勝利と凱旋式の拒絶

520 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

執政官アティリウスは、退却するローマ兵を脅して戦列に連れ戻し、ユピテル・スタトルに神殿を誓願してサムニウム人に勝利した。その後、もう一方のサムニウム軍を撃破するも、多大な損害を理由にローマで凱旋式を拒まれた。

§10.36.1in medium sarcinas coniciunt; armati suis quisque ordinibus instruunt aciem.
彼らは中央に荷物を投げ入れ、武装した者たちはそれぞれ自分の隊列に従って戦列を整えた。
§10.36.2iam exiguum inter duas acies erat spatium, et stabant expectantes, dum ab hostibus prius impetus, prius clamor inciperet.
すでに二つの戦列の間にはわずかな空間しかなく、彼らは敵から先に攻撃が、先に鬨の声が始まるのを待ちながら立っていた。
neutris animus est ad pugnandum, §10.36.3diversique integri atque intacti abissent, ni cedenti instaturum alterum timuissent.
どちらの側にも戦う意志はなく、もし退却する者に他方が迫ってくることを恐れていなければ、彼らは互いに無傷で無事なまま別々の方向へ立ち去ったであろう。
sua sponte inter invitos tergiversantisque segnis pugna clamore incerto atque inpari coepit;
気が進まず躊躇している者たちの間で、不確かで不揃いな鬨の声とともに、だらだらとした戦闘が自発的に始まった。
nec vestigio quisquam movebatur.
誰もその場から一歩も動かなかった。
§10.36.4tum consul Romanus, ut rem excitaret, equitum paucas turmas extra ordinem inmisit;
そのときローマの執政官は、事態を打開するために、騎兵の数個隊を隊列の外から投入した。
quorum cum plerique delapsi ex equis essent et alii turbati, et a Samnitium acie ad opprimendos eos, qui ceciderant, et ad suos tuendos ab Romanis procursum est.
彼らの大部分が落馬し、他の者たちも混乱に陥ると、倒れた者たちを圧倒するためにサムニウム人の戦列から、また味方を保護するためにローマ人の側から、前方に駆け出した。
§10.36.5inde paulum inritata pugna est; sed aliquanto et inpigre magis et plures procurrerant Samnites, et turbatus eques sua ipse subsidia territis equis proculcavit.
これによって戦闘は少し激化したが、サムニウム人の方がかなり活発に、かつ多数で駆け進んできており、混乱した騎兵は、怯えた馬のために自分たちの後援部隊を自ら踏みつぶしてしまった。
§10.36.6hinc fuga coepta totam avertit aciem Romanam;
ここから始まった敗走がローマの戦列全体を敗退させた。
iamque in terga fugientium Samnites pugnabant, cum consul equo praevectus ad portam castrorum ac statione equitum ibi opposita edictoque,
すでにサムニウム人が逃げる者たちの背後から襲いかかっていたそのとき、執政官は馬を走らせて陣営の門へと先回りし、そこに騎兵の守備兵を配置して、防壁に向かって進む者は、それがローマ人であろうとサムニウム人であろうと、敵とみなすというものであった。
§10.36.7ut, quicumque ad vallum tenderet, sive ille Romanus sive Samnis esset, pro hoste haberetur, haec ipse minitans obstitit effuse tendentibus suis in castra.
彼自身がこのように脅しながら、陣営に向かって散り散りに逃げてくる味方を遮って立ちはだかった。
§10.36.8“quo pergis” inquit, “miles? et hic arma et viros invenies nec vivo consule tuo nisi victor castra intrabis;
「兵士よ、どこへ行くのか」と彼は言った。 「ここにも武器と男たちがいる。 お前の執政官が生きている限り、勝利者としてでなければ陣営に入ることはできない。
proinde elige, cum cive an hoste pugnare malis.
それゆえ、同胞と戦うか、それとも敵と戦うか、どちらを望むか選ぶがよい。
§10.36.9haec dicente consule equites infestis cuspidibus circumfunduntur ac peditem in pugnam redire iubent.
」執政官がこのように言っていると、騎兵たちが槍先を向けて彼らを取り囲み、歩兵に戦闘に戻るよう命じた。
non virtus solum consulem sed fors etiam adiuvit, quod non institerunt Samnites spatiumque circumagendi signa vertendique aciem a castris in hostem fuit.
執政官を助けたのは勇気だけでなく幸運でもあった。 なぜならサムニウム人が追撃してこなかったため、軍旗を回し、戦列を陣営から敵の方へと転換する空間があったからである。
§10.36.10tum alii alios hortari, ut repeterent pugnam;
そのとき、彼らは互いに戦闘を再開するよう励まし合った。
centuriones ab signiferis rapta signa inferre et ostendere suis paucos et ordinibus inconpositis effuse venire hostes.
百人隊長たちは旗手たちから軍旗を奪い取って前進させ、敵は少数であり、隊列も乱れて散り散りにやって来ていることを味方に示した。
§10.36.11inter haec consul manus ad caelum attollens voce clara, ita ut exaudiretur, templum Iovi Statori vovet, si constitisset a fuga Romana acies redintegratoque proelio cecidisset vicissetque legiones Samnitium.
こうした中で、執政官は天に向かって両手を上げ、はっきりと聞こえる声で、もしローマの戦列が敗走を止めて踏みとどまり、戦闘を再開してサムニウム人の軍団を打ち倒し勝利を収めるならば、とどまらせる者ユピテルに神殿を捧げることを誓願した。
§10.36.12omnes undique adnisi ad restituendam pugnam, duces milites, peditum equitumque vis.
四方八方からすべての者が戦闘を立て直すために努力した。 将領たち、兵士たち、歩兵と騎兵の戦力が。
numen etiam deorum respexisse nomen Romanum visum;
神々の神意さえもローマの名を再び顧みたかのように見えた。
adeo facile inclinata res repulsique a castris hostes, mox etiam redacti ad eum locum, in quo commissa pugna erat.
それほど容易に形勢は逆転し、敵は陣営から撃退され、まもなく戦闘が最初に開始されたあの場所へと押し戻された。
§10.36.13ibi obiacente sarcinarum cumulo, quas coniecerant in medium, haesere inpediti;
そこでは、彼らが中央に投げ入れておいた荷物の山が邪魔になっていたため、彼らは動きを阻まれて立ち往生した。
deinde, ne diriperentur res, orbem armatorum sarcinis circumdant.
その後、荷物が略奪されないように、武装した者たちの円陣で荷物を取り囲んだ。
§10.36.14tum vero eos a fronte urgere pedites, ab tergo circumvecti equites;
そのとき、まさに歩兵が正面から彼らを圧迫し、騎兵が背後に回り込んで包囲した。
ita in medio caesi captique.
こうして彼らは真ん中で斬り殺されるか、捕らえられた。
captivorum numerus fuit septem milium octingentorum, qui omnes nudi sub iugum missi;
捕虜の数は7800人に達し、彼らは全員、裸にされて軛の下をくぐらされた。
§10.36.15caesos rettulere ad quattuor milia octingentos.
討ち取られた者は4800人に達したと報告された。
ne Romanis quidem laeta victoria fuit;
ローマ人にとってもこの勝利は喜ばしいものではなかった。
recensente consule biduo acceptam cladem amissorum militum numerus relatus septem milium octingentorum.
執政官が二日間に被った損害を調査したところ、失われた兵士の数は7800人と報告されたからである。
dum haec in Apulia gerebantur, §10.36.16altero exercitu Samnites Interamnam, coloniam Romanam, quae ad viam Latinam est, occupare conati urbem non tenuerunt;
これらのことがアプリアで行われている間に、サムニウム人はもう一方の軍隊で、ラティナ街道沿いにあるローマの植民市インテラムナを占領しようと試みたが、都市を保持することはできなかった。
§10.36.17agros depopulati, cum praedam aliam inde mixtam hominum atque pecudum colonosque captos agerent, in victorem incidunt consulem ab Luceria redeuntem;
彼らは耕作地を荒らし、そこから得た人間や家畜の混ざった他の戦利品や、捕らえた植民市住民を引き連れて移動していたところ、ルケリアから帰還する途中の、勝利者である執政官と遭遇した。
nec praedam solum amittunt, sed ipsi longo atque inpedito agmine inconpositi caeduntur.
彼らは戦利品を失っただけでなく、彼ら自身も長く動きの不自由な隊列で乱れたまま、次々と斬り殺された。
§10.36.18consul Interamnam edicto dominis ad res suas noscendas recipiendasque evocatis et exercitu ibi relicto comitiorum causa Romam est profectus.
執政官は布告によって、持ち主たちをインテラムナに召集して自分たちの財産を確認し回収させ、軍隊をそこに残したまま、民会のためにローマへと出発した。
§10.36.19cui de triumpho agenti negatus honos et ob amissa tot milia militum et quod captivos sine pactione sub iugum misisset.
彼が凱旋式を求めて交渉した際、非常に多くの数千の兵士を失ったことと、協定なしに捕虜を軛の下にくぐらせたことの両方の理由から、その栄誉は拒否された。

語釈・文法注

  1. §10.36.3abissent, ni ... timuissent — 接続法過去完了形を用いた反実仮想条件文。主節 `abissent` に対し、条件節 `ni ... timuissent` が置かれ、「もし恐れていなかったならば、去っていただろう」という、過去の事実に反する仮定を表す。
  2. §10.36.4procursum est — 自動詞 `procurro`(前方に走る)の受動態三人称単数形による非人称表現。主語を特定せず、動作そのもの(「前方への駆け出しが行われた」)を強調する。
  3. §10.36.6cum consul ... obstitit — いわゆる「逆進の cum」(cum inversum)の構文。従属節(ここでは `cum` 節)が、主節の動作が進行している最中に突如生じた主要な出来事を直説法(`obstitit`)で記述する。
  4. §10.36.19cui — 関係代名詞の文頭における連結用法(関係代名詞の連結)。先行詞は直前の文の主語である執政官であり、指示代名詞 `ei`(彼に)のように訳す。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §10.36.1-10.36.19. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:10.36.1-10.36.19

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。