Humanitext Reader

リウィウス · ローマ建国以来の歴史 §10.14.1-10.14.21

ティフェルヌムの戦いとファビウスの勝利

498 / 1770 箇所 · ラテン語

要旨

執政官ファビウスとデキウスはサムニウムとエトルリアへの分担を協議していたが、エトルリア和平の報告を受けて全軍でサムニウムに進軍する。ティフェルヌムの戦いでローマ軍は苦戦するが、ファビウスの迂回作戦と「デキウスの増援到着」という誤解が功を奏し、サムニウム軍を敗走させて大勝を収める。

§10.14.1consules novi, Q. Fabius Maximus quartum et P. Decius Mus tertium, cum inter se agitarent, uti alter Samnites hostes, §10.14.2alter Etruscos deligeret quantaeque in hanc aut in illam provinciam copiae satis et uter ad utrum bellum dux idoneus magis esset, ab Sutrio et Nepete et Faleriis legati,
新執政官のクィントゥス・ファビウス・マクシムス(4度目)とプブリウス・デキウス・ムス(3度目)が、どちらがサムニウムの敵を、どちらがエトルリア人を受け持つか、また、どちらの管轄区にどれほどの軍勢で十分であるか、どちらの戦争にどちらの指揮官がより適しているかを互いに議論していたとき、ストリウム、ネペテ、ファレリイからの使節たちが到着した。
§10.14.3auctores concilia Etruriae populorum de petenda pace haberi, totam belli molem in Samnium averterunt.
彼らは、エトルリアの諸部族の和平を求めるための集会が開催されているという情報を伝えることで、戦争の全圧力をサムニウムへとそらせた。
§10.14.4profecti consules, quo expeditiores commeatus essent et incertior hostis, qua venturum bellum foret, Fabius per Soranum, Decius per Sidicinum agrum in Samnium legiones ducunt.
出発した執政官たちは、補給をより迅速にし、敵に対して戦争がどこから仕掛けられるかをより不確かにするために、ファビウスはソラヌムの領土を通り、デキウスはシディキヌムの領土を通ってサムニウムへとレギオー(軍団)を率いた。
§10.14.5ubi in hostium fines ventum est, uterque populabundus effuso agmine incedit.
敵の領土に入ると、両者ともに略奪を働きながら、散開した隊列で進軍した。
explorant tamen latius quam populantur;
しかし彼らは、略奪するよりも広く偵察を行っていた。
§10.14.6igitur non fefellere ad Tifernum hostes in occulta valle instructi, quam ingressos Romanos superiore ex loco adoriri parabant.
それゆえ、ティフェルヌムにおいて隠れた谷に整列していた敵は、ローマ軍の目を欺かなかった。 敵は、そこに入ってきたローマ軍を、高地から急襲する準備をしていたのである。
§10.14.7Fabius inpedimentis in locum tutum remotis praesidioque modico inposito, praemonitis militibus adesse certamen, quadrato agmine ad praedictas hostium latebras succedit.
ファビウスは、手荷物(輜重)を安全な場所へ遠ざけて適度な守備隊を配置し、兵士たちに戦闘が差し迫っていることをあらかじめ警告した上で、備えを固めた隊列で、前述の敵の潜伏場所へと近づいた。
§10.14.8Samnites desperato inproviso tumultu, quando in apertum semel discrimen evasura esset res, et ipsi acie iusta maluerunt concurrere.
サムニウム人は、不意の急襲という作戦を断念し、事態が一度は公然たる対決へと発展せざるを得ない以上、自らも正規の布陣で交戦することを望んだ。
itaque in aequum descendunt ac fortunae se maiore animo quam spe committunt.
それゆえ彼らは平地へと下り、希望よりも大きな勇気をもって運命に身を委ねた。
§10.14.9ceterum, sive quia ex omnium Samnitium populis, quodcumque roboris fuerat, contraxerant, seu quia discrimen summae rerum augebat animos, aliquantum aperta quoque pugna praebuerunt terroris.
しかしながら、すべてのサムニウム人の部族から精鋭のありったけを集めていたためか、あるいは国家の死活をかけた対決という局面が彼らの士気を高めていたためか、平地での戦いにおいても彼らはかなりの恐怖を与えた。
§10.14.10Fabius, ubi nulla ex parte hostem loco moveri vidit, Maximum filium et M. Valerium tribunos militum, cum quibus ad primam aciem procurrerat, ire ad equites iubet et adhortari,
ファビウスは、敵がどの場所からも動かされないのを見て、ともに最前線へと駆けつけていた軍事護民官の息子マクシムスとマルクス・ウァレリウスに、騎兵たちのところへ行き、次のように激励するよう命じた。
§10.14.11ut, si quando umquam equestri ope adiutam rem publicam meminerint, illo die adnitantur, ut ordinis eius gloriam invictam praestent:
すなわち、かつて一度でも国家が騎兵の援助によって救われたことを記憶しているならば、その日、自らの兵種の無敗の栄光を示すために全力を尽くすように、と。
§10.14.12peditum certamine inmobilem hostem restare;
「歩兵の戦いにおいて、敵は動かずに持ちこたえている。
omnem reliquam spem in impetu esse equitum.
残されたすべての望みは、騎兵の突撃にかかっている」と。
et ipsos nominatim iuvenes, pari comitate utrumque, nunc laudibus nunc promissis onerat.
そして、若者たち自身に対しても、双方に同じように親しく、ある時は賛辞を、ある時は約束を重ねて鼓舞した。
§10.14.13ceterum quando, ne ea quoque temptata vis proficeret parum, timeri posset, consilio grassandum, §10.14.14si nihil vires iuvarent, ratus, Scipionem legatum hastatos primae legionis subtrahere ex acie et ad montes proximos quam posset occultissime circumducere iubet;
しかし、その試みられた力(騎兵の突撃)も十分な成果を上げないのではないかという恐れがあり得たため、もし力(正面突破)が何の役にも立たないならば策略を用いるべきであると考え、彼はレガトゥス(副官)のスキピオに、第一軍団のハスタティ(前列兵)を戦列から引き抜き、近くの山々へとできるだけ隠密に迂回させるよう命じた。
inde ascensu abdito a conspectu erigere in montes agmen aversoque hosti ab tergo repente se ostendere.
そして、そこから視界から隠れた登り道を通って隊列を山へと登らせ、背後から突然、敵に対して姿を現すように命じた。
§10.14.15equites ducibus tribunis haud multo plus hostibus quam suis ex inproviso ante signa evecti praebuerunt tumultus.
護民官たちに率いられた騎兵たちは、前線へと突然進み出たが、敵に対してと同様に、味方に対しても少なからぬ混乱を引き起こした。
§10.14.16adversus incitatas turmas stetit inmota Samnitium acies nec parte ulla pelli aut perrumpi potuit;
突撃する騎兵部隊に対して、サムニウム人の戦列は微動だにせず、いかなる部分も退かせたり突破したりすることはできなかった。
et postquam inritum inceptum erat, recepti post signa proelio excesserunt.
この試みが無駄に終わると、彼らは軍旗の後ろへと退却し、戦闘から退いた。
§10.14.17crevit ex eo hostium animus, nec sustinere frons prima tam longum certamen increscentemque fiducia sui vim potuisset, ni secunda acies iussu consulis in primum successisset.
これによって敵の士気は高まり、もし第二列が執政官の命令によって第一列の支援に入らなかったならば、最前線はこれほど長い戦いと、自信を深めて増大する敵の勢いに持ちこたえることはできなかったであろう。
ibi integrae vires sistunt invehentem se iam Samnitem;
そこで、無傷の兵力が、いまや突撃してくるサムニウム人を押しとどめた。
§10.14.18et in tempore visa ex montibus signa clamorque sublatus non vero tantum metu terruere Samnitium animos.
そして、ちょうどよい時に山々から見えた軍旗と、湧き起こった歓声は、単なる見かけ倒しではない恐怖によってサムニウム人の心を怯えさせた。
§10.14.19nam et Fabius Decium collegam adpropinquare exclamavit et pro se quisque miles adesse alterum consulem, adesse legiones gaudio alacres fremunt,
というのも、ファビウスが同僚のデキウスが接近しつつあると大声で叫び、兵士たちもそれぞれ、もう一人の執政官が到着した、諸軍団が到着したと、喜びで活気づいて叫んだからである。
§10.14.20errorque utilis Romanis oblatus fugae formidinisque Samnites inplevit, maxime territos, ne ab altero exercitu integro intactoque fessi opprimerentur.
そして、ローマ人にとって都合よく生じたこの誤解は、サムニウム人の中に敗走と恐怖を満たした。 彼らは、疲弊した自分たちが、無傷のもう一つの軍勢によって圧倒されるのではないかと極度に恐れたのである。
§10.14.21et quia passim in fugam dissipati sunt, minor caedes quam pro tanta victoria fuit.
そして、彼らはあちこちに散り散りになって逃走したため、これほどの勝利の割には殺戮された数は少なかった。
tria milia et quadringenti caesi, capti octingenti ferme et triginta, signa militaria capta tria et viginti.
3400人が討ち取られ、約830人が捕虜となり、23本の軍旗が奪われた。

語釈・文法注

  1. 10.14.3auctores concilia Etruriae populorum de petenda pace haberi — 主節の主語である `legati`(使節たち)の同格として機能する `auctores` に、対格不定詞句 `concilia ... haberi` がかかっている。これは「〜という情報を伝える者として(使節たちが現れた)」という意味をなし、事実上の分詞構文のように情報を補足している。
  2. 10.14.4quo expeditiores commeatus essent — 比較級(`expeditiores`, `incertior`)を伴う目的節を導く `quo`(=`ut eo`)。「それによって補給がより迅速になるように」という目的を表している。
  3. 10.14.7praemonitis militibus adeste certamen — 名詞 `militibus` と完了分詞 `praemonitis` による独立奪格構文だが、中身として `adesse certamen`(戦闘が迫っていること)という対格不定詞句(`adeste` は `adesse` の写本上の異形または転写)を従えている。全体として「兵士たちに戦闘が間近であると予告した上で」という意味になる。
  4. 10.14.13quando, ne ea quoque temptata vis proficeret parum, timeri posset — 原因節 `quando`(〜なので)の中に、懸念を示す接続法節 `ne ... proficeret` が埋め込まれている。`timeri posset` は非人称的(恐れられ得た)であり、全体として「騎兵の試みも不十分な効果しか上げないのではないかと懸念され得たので」と解釈される。
  5. 10.14.15haud multo plus hostibus quam suis — 比較表現。`haud multo plus [tumultus] hostibus quam suis [praebuerunt]` であり、「敵に対して与えたのとほぼ同等の(敵よりそれほど多くはない)混乱を味方に対しても与えた」という意味。不意の騎兵の突入により、敵だけでなく味方の陣営も一時的に混乱したことを示す。
  6. 10.14.17nec sustinere frons prima tam longum certamen ... potuisset, ni secunda acies ... successisset — 過去の反実仮想(contrary-to-fact)文。帰結節が接続法過去完了 `potuisset`、条件節が `ni`(=`nisi`)+接続法過去完了 `successisset` で構成されている。「もし第二列が支援に入らなかったならば、最前線は持ちこたえられなかったであろう」という、実際の歴史とは異なる仮定を表す。

この箇所を引用する

リウィウス, ローマ建国以来の歴史 §10.14.1-10.14.21. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0914.phi001.humanitext-lat2:10.14.1-10.14.21

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。