§2.3.82danda est ellebori multo pars maxima avaris:
貪欲な者たちには、ヘレボルス(一晩草)の圧倒的に大きな分け分けが与えられるべきである。
§2.3.83nescio an Anticyram ratio illis destinet omnem.
理性(正しい判断)が彼らのためにアンティキュラ(ヘレボルス産地)のすべてを割り当てているのではないかと思うほどだ。
§2.3.84heredes Staberi summam incidere sepulcro,
スタベリウスの相続人たちは、遺産総額を墓石に刻まねばならなかった。
§2.3.85ni sic fecissent, gladiatorum dare centum §2.3.86damnati populo paria atque epulum arbitrio arri, §2.3.87frumenti quantum metit Africa.
もしそうしなかったなら、剣闘士100 対を民衆に提供し、アリウスの裁量による饗宴を催し、アフリカで収穫されるほどの小麦を提供するよう(遺言で)義務づけられていた。
‘sive ego prave §2.3.88seu recte hoc volui, ne sis patruus mihi’: credo,
「私がこれを悪くあるいは良く望んだにせよ、私の叔父(小言を言う者)のようになるな」と(スタベリウスは言う)。
§2.3.89hoc Staberi prudentem animum vidisse.
私は信じる、スタベリウスの賢明な精神はこれを見抜いていたのだと。
quid ergo §2.3.90sensit, cum summam patrimoni insculpere saxo
では彼は何を考えて、遺産総額を石に刻むことを相続人たちに求めたのか?
§2.3.91heredes voluit? quoad vixit, credidit ingens §2.3.92pauperiem vitium et cavit nihil acrius, ut, si
生きている限り、彼は貧困を巨大な悪徳と信じ、それ以上に激しく警戒したものはなかった。
もしたまたま、わずか1クアドランス(銅貨)だけ財産が少なく死んでいたなら、彼は自分自身をそれだけ劣った人間であると見なしただろう。
「なぜなら、すべてのもの、徳も、名声も、名誉も、神聖なものも人間のものも、美しい富に従うからだ。
quas qui construxerit, ille §2.3.97clarus erit, fortis, iustus.
それ(富)を積み上げた者は、高貴であり、勇敢であり、義人となるだろう。
’ ‘sapiensne?’ ‘etiam, et rex §2.3.98et quidquid volet.
」「では賢者にも? 」「そうだとも、王にも、そして彼が望むいかなるものにもなる。
’ hoc veluti virtute paratum §2.3.99speravit magnae laudi fore.
」彼はこれを、まるで美徳によって得られたものであるかのように、偉大な名誉になると期待していたのだ。
quid simile isti §2.3.100Graecus Aristippus? qui servos proicere aurum §2.3.101in media iussit Libya, quia tardius irent §2.3.102propter onus segnes.
ギリシア人のアリスティッポスは、これと何が似ていただろうか。 彼は奴隷たちに、金をリビアの砂漠の真ん中に捨てるよう命じた。 その重荷のせいで奴隷たちの歩みが遅くなり、怠けていたからだ。
uter est insanior horum?
この二人のうち、どちらがより狂っているか。
§2.3.103nil agit exemplum, litem quod lite resolvit.
別の論争によって論争を解決するような例は、何の役にも立たない。
§2.3.104siquis emat citharas, emptas conportet in unum, §2.3.105nec studio citharae nec Musae deditus ulli, §2.3.106si scalpra et formas non sutor, nautica vela §2.3.107aversus mercaturis: delirus et amens §2.3.108undique dicatur merito.
もしある者が、竪琴を買い集めて、買ったものを一箇所に積み上げ、竪琴への情熱も、いかなるムーサへの専心もないとすれば、また、靴職人でもないのに靴切り小刀や靴型を、あるいは航海用帆を、交易を嫌いながら買い入れるとすれば、彼はいたるところで当然のこととして、狂人であり正気ではないと言われるだろう。
qui discrepat istis, §2.3.109qui nummos aurumque recondit, nescius uti §2.3.110conpositis metuensque velut contingere sacrum?
では、これらと何が違うというのか、コインや金をしまい込み、貯め込んだものを使うことも知らず、まるで聖なるものに触れるかのように恐れている者は。
§2.3.111siquis ad ingentem frumenti semper acervum §2.3.112porrectus vigilet cum longo fuste neque illinc §2.3.113audeat esuriens dominus contingere granum §2.3.114ac potius foliis parcus vescatur amaris;
もしある者が、巨大な小麦の山のそばで、常に身を横たえ、長い棒を持って見張りを続け、主人であるにもかかわらず、飢えながらもそこから一粒たりとも触れようとせず、むしろ質素に苦い木の葉を食べているとすれば。
§2.3.115si positis intus Chii veterisque Falerni §2.3.116mille cadis — nihil est: tercentum milibus, acre §2.3.117potet acetum;
もし屋内にキオス産や古いファレルヌス産の 1000個のアンフォラ(壺)――いや、30万個が置かれているのに、酸っぱい酢を飲んでいるとすれば。
age si et stramentis incubet unde- §2.3.118octoginta annos natus, cui stragula vestis, §2.3.119blattarum ac tinearum epulae, putrescat in arca:
さらに、78歳にもなりながら、ゴキブリや紙魚(衣虫)の馳走となって箱の中で腐っていく毛布を敷き布団にして藁の上に寝そべっているとすれば。
§2.3.120nimirum insanus paucis videatur, eo quod
間違いなく、彼はほとんどの人には狂っているようには見えないだろう。
§2.3.121maxima pars hominum morbo iactatur eodem.
なぜなら人間の大部分が同じ病に悩まされているからだ。
§2.3.122filius aut etiam haec libertus ut ebibat heres, §2.3.123dis inimice senex custodis? ne tibi desit?
神に嫌われた老人よ、お前は息子やあるいは解放隷属民である相続人にこれらを飲み干させるために見張っているのか。 自分が困窮しないためか?
§2.3.124quantulum enim summae curtabit quisque dierum, §2.3.125unguere si caules oleo meliore caputque §2.3.126coeperis inpexa foedum porrigine? quare,
もしお前がキャベツにより良い油を塗り、櫛で梳かされず汚らしいフケにまみれた頭に油を塗ることを始めるなら、一日ごとに総額からどれほどわずかな額が削られるというのか。
§2.3.127si quidvis satis est, peiuras, surripis, aufers
なぜ、もし何であれ十分であるなら、お前は嘘の誓いを立て、かすめ取り、いたるところから奪うのか。
§2.3.128undique? tun sanus? populum si caedere saxis §2.3.129incipias servosve tuos, quos aere pararis, §2.3.130insanum te omnes pueri clamentque puellae;
お前は正気なのか。 もしお前が、大衆に、あるいは自分で金を出して買った奴隷たちに石を投げ始めるなら、すべての少年や少女がお前を狂人と叫ぶだろう。
§2.3.131cum laqueo uxorem interimis matremque veneno, §2.3.132incolumi capite es? quid enim? neque tu hoc facis Argis §2.3.133nec ferro ut demens genetricem occidis Orestes.
お前が妻を首吊りで殺し、母親を毒で殺すとき、お前の頭は無事なのか? なぜかって? お前はこれをアルゴスで行ったわけでもなく、狂ったオレステスのように剣で母親を殺したわけでもないからか。
§2.3.134an tu reris eum occisa insanisse parente §2.3.135ac non ante malis dementem actum Furiis quam §2.3.136in matris iugulo ferrum tepefecit acutum?
それとも、お前は彼が母親を殺したことで狂ったと考え、母親の喉に鋭い剣を突き立てて温める前には、邪悪な復讐の女神たち(フリアエ)に駆り立てられて狂ってはいなかったと思うのか。
§2.3.137quin, ex quo est habitus male tutae mentis Orestes, §2.3.138nil sane fecit quod tu reprehendere possis:
いや、オレステスが正気でない精神の持ち主と見なされて以来、彼は実のところ、お前が非難できるようなことは何もしなかった。
§2.3.139non Pyladen ferro violare aususve sororem §2.3.140Electran, tantum maledicit utrique vocando §2.3.141hanc furiam, hunc aliud, iussit quod splendida bilis.
ピュラデスを剣で傷つけることも、妹のエレクトラを傷つけることもあえてせず、ただ両者に悪口を言い、彼女を復讐の女神、彼を他の名で呼んだだけであり、それは燃え上がる胆汁(怒り)が命じるままだった。
§2.3.142pauper Opimius argenti positi intus et auri, §2.3.143qui Veientanum festis potare diebus §2.3.144Campana solitus trulla vappamque profestis, §2.3.145quondam lethargo grandi est oppressus, ut heres §2.3.146iam circum loculos et clavis laetus ovansque §2.3.147curreret.
貯め込んだ銀や金を持ちながらも貧しいオピミウスは、祝日にはカンパニアのひしゃくでヴェイイ産の安ワインを、平日には気の抜けた酸っぱいワインを飲むのが常だったが、あるとき、ひどい昏睡病に襲われ、相続人が早くも彼の金箱や鍵の周りを喜び誇らしげに走り回るほどだった。
hunc medicus multum celer atque fidelis §2.3.148excitat hoc pacto: mensam poni iubet atque §2.3.149effundi saccos nummorum, accedere pluris §2.3.150ad numerandum: hominem sic erigit; addit et illud:
極めて敏捷で忠実な医師が、次のような方法で彼を目覚めさせた。 テーブルを置くよう命じ、多くの金貨の袋をぶちまけさせ、計算するために多くの者を近づけさせた。 こうしてその男を起き上がらせ、さらにこう付け加えた。
§2.3.151‘ni tua custodis, avidus iam haec auferet heres.
「もしお前が自分のものを守らなければ、欲深な相続人が今にもこれらを持ち去るぞ。
’ §2.3.152‘men’ vivo?’ ‘ut vivas igitur, vigila.
」「私が生きているうちに? 」「では生きるために、目を覚ませ。
hoc age.
行動せよ。
’ ‘quid vis?’
」「何を望むのだ?
」「お前が貧弱な状態で、食べ物と胃袋への強力な支えが直ちに与えられなければ、お前の脈は絶えてしまうだろう。
§2.3.155tu cessas? agedum sume hoc tisanarium oryzae. ’
ためらうのか? さあ、この米の粥を飲みなさい。
§2.3.156‘quanti emptae?’ ‘parvo.
」「いくらで買ったのだ? 」「安く。
’ ‘quanti ergo?’ ‘octussibus.
」「ではいくらだ? 」「8アスだ。
’ ‘eheu, §2.3.157quid refert, morbo an furtis pereamque rapinis?’
」「ああっ、病気で死ぬのも、盗みや略奪で死ぬのも、何の違いがあろうか。
§2.3.158quisnam igitur sanus? qui non stultus.
」「では、いったい誰が正気なのか。 」「愚かでない者だ。
quid avarus?
」「貪欲な者はどうなのか。
§2.3.159stultus et insanus.
」「愚か者であり、狂人である。
quid, siquis non sit avarus, §2.3.160continuo sanus? minime.
」「では、もしある者が貪欲でないなら、直ちに正気なのか。 」「決してそうではない。
cur, Stoice? dicam.
」「なぜだ、ストア派の者よ。 言おう。
」「『この患者は胃(心臓)が悪いのではない』とクラテルスが言ったと仮定せよ。
recte est igitur surgetque? negabit.
彼はそれゆえ健康であり、起き上がるのか。 」彼は否定するだろう。 なぜなら、胃や肺が激しい急性疾患に苦しんでいるからだ。