§1novum crimen, C. Caesar, et ante hunc diem non auditum propinquus meus ad te Q. Tubero detulit, Q. Ligarium in Africa fuisse, idque C. Pansa, praestanti vir ingenio, fretus fortasse familiaritate ea quae est ei tecum ausus est confiteri.
カエサルよ、私の親戚であるQ・トゥベロが、あなたに対して新規な、そして今日まで聞いたこともない罪状を告発しました。 それはQ・リガリウスがアフリカにいたということです。 そして、優れた才能の持ち主であるC・パンサが、おそらくあなたとの親密な関係を頼みにして、それをあえて告白しました。
itaque quo me vertam nescio.
そのため、私はどこに身を向ければよいか分かりません。
paratus enim veneram, cum tu id neque per te scires neque audire aliunde potuisses, ut ignoratione tua ad hominis miseri salutem abuterer.
というのも、私は、あなたがそのことをご自身で知ることもなく、他からお聞きになることもできなかったであろうから、あなたの無知を利用してこの哀れな男を救おうと準備してやって来たからです。
sed quoniam diligentia inimici investigatum est quod latebat, confitendum est, opinor, praesertim cum meus necessarius Pansa fecerit ut id integrum iam non esset, omissaque controversia omnis oratio ad misericordiam tuam conferenda est, qua plurimi sunt conservati, cum a te non liberationem culpae, sed errati veniam impetravissent.
しかし、敵の執念深さによって、隠されていたことが暴かれた以上、告白せざるを得ないと考えます。 とりわけ私の親しい友人であるパンサが、もはやその件を手つかずの状態ではなくしてしまった以上は。 したがって、論争を放棄し、すべての弁論はあなたの慈悲へと向けられねばなりません。 その慈悲によって、多くの人々が、あなたから罪の免除ではなく過ちの許しを得たときに救われてきたのです。
§2habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, confitentem reum, sed tamen hoc confitentem, se in ea parte fuisse qua te, qua virum omni laude dignum, patrem tuum.
それゆえ、トゥベロよ、あなたは告発者が最も望むもの、すなわち罪を告白している被告を得ています。 しかしながら、彼が告白しているのは、自分があなたと同じ側、すなわち、あらゆる称賛に値する人物であるあなたの父と同じ側にいたということです。
itaque prius de vestro delicto confiteamini necesse est quam Ligari ullam culpam reprehendatis.
したがって、リガリウスのいかなる罪をも非難する前に、まずあなた方自身の過ちについて告白することが必要です。
Q. enim Ligarius, cum esset nulla belli suspicio, legatus in Africam C. Considio profectus est, qua in legatione et civibus et sociis ita se probavit ut decedens Considius provincia satis facere hominibus non posset, si quemquam alium provinciae praefecisset.
Q・リガリウスは、戦争の懸念が全くなかったとき、C・コンシディウスの使節としてアフリカへ出発しました。 その使節としての任務において、彼は市民たちにも同盟者たちにも自らの優秀さを認めさせたため、離任するコンシディウスは、もし他の誰かを属州の総督代行に据えたならば、人々に満足を与えることができなかったほどでした。
itaque Ligarius, cum diu recusans nihil profecisset, provinciam accepit invitus;
それゆえ、リガリウスは長い間拒んだものの何の効もなく、不本意ながら属州の管理を引き受けました。
cui sic praefuit in pace ut et civibus et sociis gratissima esset eius integritas et fides.
彼は平和な時期にその属州をそのように統治したため、市民たちにも同盟者たちにも、彼の誠実さと信頼は極めて快いものでした。
§3bellum subito exarsit, quod qui erant in Africa ante audierunt geri quam parari.
戦争が突如として勃発しました。 アフリカにいた人々は、それが準備されるよりも前に、現に戦われていることを耳にしました。
quo audito partim cupiditate inconsiderata, partim caeco quodam timore primo salutis, post etiam studi sui quaerebant aliquem ducem, cum Ligarius domum spectans, ad suos redire cupiens, nullo se implicari negotio passus est.
それを聞くと、ある者は思慮を欠いた熱望から、ある者はまず安全に対する盲目的な恐怖から、その後は自らの支持から、誰か指導者を求めました。 一方、リガリウスは故郷を見据え、身内の元へ帰ることを望んで、いかなる事態にも巻き込まれることを許しませんでした。
interim P. Attius Varus, qui tum praetor Africam obtinuerat, Vticam venit.
その間に、当時プロプラエトルとしてアフリカを統治していたP・アッティウス・ウァルスがウティカにやって来ました。
ad eum statim concursum est.
人々は直ちに彼のもとに殺到しました。
atque ille non mediocri cupiditate adripuit imperium, si illud imperium esse potuit quod ad privatum clamore multitudinis imperitae, nullo publico consilio deferebatur.
そして彼は、並々ならぬ熱望をもって命令権をひったくりました。 もし、民会の決議もなく、無知な群衆の叫び声によって私人へと委ねられたものを、命令権と呼ぶことができるならばですが。
§4itaque Ligarius, qui omne tale negotium fugeret, paulum adventu Vari conquievit.
それゆえ、そのような一切の事態を避けていたリガリウスは、ウァルスの到来によってしばらくの間静かにしていました。
adhuc, C. Caesar, Q. Ligarius omni culpa vacat.
ここまでは、カエサルよ、Q・リガリウスはすべての罪から免れています。
domo est egressus non modo nullum ad bellum sed ne ad minimam quidem suspicionem belli;
彼は家を出たとき、いかなる戦争のためでもないばかりか、戦争のいささかの疑念すらない状態でした。
legatus in pace profectus in provincia pacatissima ita se gessit ut ei pacem esse expediret.
平和な時期に使節として出発し、極めて平和な属州において、平和であることが自らにとって好都合であるように振る舞いました。
profectio certe animum tuum non debet offendere: num igitur remansio? multo minus.
出発があなたの心を害するはずはありません。 では、残留がそうでしょうか。 はるかにあり得ないことです。
nam profectio voluntatem habuit non turpem, remansio necessitatem etiam honestam.
なぜなら、出発には不名誉ではない意志があり、残留には名誉ある必要性さえあったからです。
ergo haec duo tempora carent crimine: unum cum est legatus profectus, alterum cum efflagitatus a provincia praepositus Africae est.
したがって、これら二つの時期は罪を欠いています。 一つは使節として出発したときであり、もう一つは属州から懇請されてアフリカの統治を任されたときです。
§5tertium tempus quod post adventum Vari in Africa restitit, si est criminosum, necessitatis crimen est, non voluntatis.
第三の時期、すなわちウァルスの到来後にアフリカに留まった時期が、もし罪深いものであるとするなら、それは必要の罪であって、意志の罪ではありません。
an ille, si potuisset illinc ullo modo evadere, Vticae quam Romae, cum P. Attio quam cum concordissimis fratribus, cum alienis esse quam cum suis maluisset? cum ipsa legatio plena desideri ac sollicitudinis fuisset propter incredibilem quendam fratrum amorem, hic aequo animo esse potuit belli discidio distractus a fratribus?
それとも彼は、もしあそこから何らかの方法で逃れることができたならば、ローマよりもウティカに、極めて協調的な兄弟たちと共にあるよりもP・アッティウスと共に、自分の身内と共にあるよりも他人の共にあることを望んだでしょうか。 使節としての滞在自体が、兄弟たちの信じがたいほどの愛情のために、思暮と不安に満ちたものであったというのに、この者が、戦争の引き裂きによって兄弟たちから引き離されて、平気でいることができたでしょうか。