Humanitext Reader

キケロ · アルキアス弁護 §1-5

アルキアースへの謝意と文学的弁論の序言

1 / 6 箇所 · ラテン語

要旨

キケローは自身の弁論術の恩人である詩人アルキアースへの謝意を示し、本法廷において通常とは異なる文学的な文体を用いる許しを求めつつ、アルキアースの並外れた才能と彼がローマの有力者たちに歓迎された経緯を語り始める。

§1si quid est in me ingeni, iudices, quod sentio quam sit exiguum, aut si qua exercitatio dicendi, in qua me non infitior mediocriter esse versatum, aut si huiusce rei ratio aliqua ab optimarum artium studiis ac disciplina profecta, a qua ego nullum confiteor aetatis meae tempus abhorruisse, earum rerum omnium vel in primis hic A. Licinius fructum a me repetere prope suo iure debet.
裁判員諸君、もし私の中にいくらかの才能があるとすれば――それがどれほど微小なものであるかを私は痛感しているのだが――、あるいは、もし何らかの弁論の鍛錬があるとすれば――それに私がそれなりに習熟していることを私は否定しないが――、あるいは、優れた学芸の探求と修練から生じたこの事についての何らかの理論があるとすれば――私の生涯の中でそこから遠ざかっていた時期は一切ないと告白するが――、これらすべての事柄の成果を、とりわけこのアウルス・リキニウスは、ほぼ当然の権利として私に要求する資格がある。
nam quoad longissime potest mens mea respicere spatium praeteriti temporis et pueritiae memoriam recordari ultimam, inde usque repetens hunc video mihi principem et ad suscipiendam et ad ingrediendam rationem horum studiorum exstitisse.
というのも、私の心が過去の時間という空間を最も遠くまで見渡し、幼少期の最も古い記憶を呼び起こすことができる限りにおいて、その最初から遡って、私はこの人物が、私にとってこれらの研究の道を引き受け、また歩む上での主導者として存在してくれたことを見るからである。
quod si haec vox huius hortatu praeceptisque conformata non nullis aliquando saluti fuit, a quo id accepimus quo ceteris opitulari et alios servare possemus, huic profecto ipsi, quantum est situm in nobis, et opem et salutem ferre debemus.
そして、もしこの声が、この人の励ましと教えによって形作られ、かつて何人かの人々にとって救いとなったのだとすれば、この声をそこから受け取り、それによって他の人々を助け、守ることができたまさにその人自身に対して、私たちは、自らに備わっている力の限り、援助と救いをもたらさねばならない。
§2ac ne quis a nobis hoc ita dici forte miretur, quod alia quaedam in hoc facultas sit ingeni neque haec dicendi ratio aut disciplina, ne nos quidem huic uni studio penitus umquam dediti fuimus.
そして、彼にはこれとは異なる何らかの才能の力があり、このような弁論の理論や修練はないという理由で、私たちがこのように語るのを誰かが万一不審に思うことのないように(言っておくが)、私たち自身とて、この一つの研究にのみかつて完全に没頭していたわけではない。
etenim omnes artes quae ad humanitatem pertinent habent quoddam commune vinclum et quasi cognatione quadam inter se continentur.
実際、人間形成に関わるすべての芸術は、ある共通の絆を有しており、言わば一種の血縁関係によって互いに結びついているのである。
§3sed ne cui vestrum mirum esse videatur, me in quaestione legitima et in iudicio publico, cum res agatur apud praetorem populi Romani, lectissimum virum, et apud severissimos iudices, tanto conventu hominum ac frequentia hoc uti genere dicendi quod non modo a consuetudine iudiciorum verum etiam a forensi sermone abhorreat, quaeso a vobis ut in hac causa mihi detis hanc veniam accommodatam huic reo, vobis, quem ad modum spero, non molestam, ut me pro summo poeta atque eruditissimo homine dicentem hoc concursu hominum litteratissimorum, hac vestra humanitate, hoc denique praetore exercente iudicium, patiamini de studiis humanitatis ac litterarum paulo loqui liberius, et in eius modi persona quae propter otium ac studium minime in iudiciis periculisque tractata est uti prope novo quodam et inusitato genere dicendi.
しかし、法を遵守する審判と公的な裁判において、ローマ人民の法務官であり極めて優れた人物の御前で、また極めて厳格な裁判員諸君の御前で、これほど多くの人々の集まりと混雑の中で、私が裁判の慣例のみならず、フォーラムの言論からもかけ離れたこのような種類の弁論を用いることを、諸君の誰一人として奇妙に思わないようにするために、私は諸君に懇願する。 この訴訟において、この被告に適しており、諸君にとっても、そう望むのだが、煩わしくないような、この猶予を私に与えてくださることを。 すなわち、私が最高の詩人にして極めて教養ある人物の代理として語るにあたり、これほど多くの高度な教養ある人々の集まりの中で、諸君のその人間道徳のもとで、最後にこの法務官が裁判を主宰する中で、人間形成と文学の研究について少し自由に語ることを、また、その閑暇と研究のゆえに裁判や危機に全く関わってこなかったような人物の役割において、ほぼ新しく不慣れな種類の弁論を用いることを、私に許してくださる(patiamini)ように、と。
§4quod si mihi a vobis tribui concedique sentiam, perficiam profecto ut hunc A. Licinium non modo non segregandum, cum sit civis, a numero civium verum etiam, si non esset, putetis asciscendum fuisse.
そして、もしこのことが諸君から私に認められ、許されると実感したなら、私は必ずや、このアウルス・リキニウスを、市民である以上は市民の数から排除すべきではないだけでなく、もし仮に市民でなかったとしても、登録されるべきであったと諸君に思わせるようにいたそう。
nam ut primum ex pueris excessit Archias atque ab eis artibus quibus aetas puerilis ad humanitatem informari solet, se ad scribendi studium contulit, primum Antiochiae— nam ibi natus est loco nobili—celebri quondam urbe et copiosa atque eruditissimis hominibus liberalissimisque studiis adfluenti, celeriter antecellere omnibus ingeni gloria coepit.
というのも、アルキアースが少年期を終え、少年の時期が人間形成に向けて形作られる通常の上記の学芸から、自らを執筆の探求へと向けたとき、まずアンティオキアにおいて――彼はそこで名門の家に生まれたのだが――かつては有名で豊かであり、極めて教養ある人々や自由人としてふさわしい学芸に満ち溢れていた都市であるが、速やかに才能の誉れにおいてすべての人に秀で始めた。
post in ceteris Asiae partibus cunctaque Graecia sic eius adventus celebrabantur ut famam ingeni exspectatio hominis, exspectationem ipsius adventus admiratioque superaret.
その後、アジアの他の地域やギリシア全土において、彼の到着は広く歓迎されたため、彼の才能の評判を彼自身への期待が上回り、その期待を、彼自身の到着と驚嘆が上回るほどであった。
§5erat Italia tum plena Graecarum artium ac disciplinarum, studiaque haec et in Latio vehementius tum colebantur quam nunc isdem in oppidis, et hic Romae propter tranquillitatem rei publicae non neglegebantur.
当時、イタリアはギリシアの学芸と修練に満ちており、これらの研究は、当時ラティウムにおいて、現在それらの同じ町におけるよりも盛んに培われており、ここローマでも、国家の平穏のおかげで軽視されていなかった。
itaque hunc et Tarentini et Locrenses et Regini et Neapolitani civitate ceterisque praemiis donarunt, et omnes qui aliquid de ingeniis poterant iudicare cognitione atque hospitio dignum existimarunt.
それゆえ、タレントゥム、ロクリ、レギウム、ネアポリスの人々は彼に市民権とその他の報酬を授け、才能について判断できるすべての人々が、彼を知己とし、またもてなすに値するとみなした。
hac tanta celebritate famae cum esset iam absentibus notus, Romam venit Mario consule et Catulo.
評判のこれほどの高まりによって、すでに会ったことのない人々にも知られていた彼が、マリウスとカトゥルスが執政官のときにローマにやってきた。
nactus est primum consules eos quorum alter res ad scribendum maximas, alter cum res gestas tum etiam studium atque auris adhibere posset.
彼はまず、一方(マリウス)は書くべき極めて偉大な業績を提供でき、他方(カトゥルス)は偉大な業績のみならず、研究への関心と耳をも提供できるような、そのような執政官たちに出会った。
statim Luculli, cum praetextatus etiam tum Archias esset, eum domum suam receperunt.
すぐにルクッルス家の人々が、アルキアースがまだ子供の衣を着ていた時分に、彼を家に迎え入れた。
dedit etiam hoc non solum lumen ingeni ac litterarum verum etiam naturae atque virtutis ut domus, quae huius adulescentiae prima favit, eadem esset familiarissima senectuti.
このことは、彼の才能や文学の輝きだけでなく、彼の性質や徳をも示すものとなった。 すなわち、彼の青年期に最初に好意を寄せたその家が、彼の老境においても最も親しい家であり続けたということである。

語釈・文法注

  1. §1si quid est in me ingeni — ingeni は中性単数代名詞 quid にかかる部分属格。quod sentio quam sit exiguum(それがどれほど微小であるかを私は自覚しているが)という挿入節における quod は、先行詞 ingeni(または quid ingeni 全体)を指す中性単数対格の関係代名詞で、sentio の直接の目的語ではなく、後続の間接疑問節を繋ぐ役割を果たしている。
  2. §2ac ne quis a nobis hoc ita dici forte miretur — 文頭の ne 節は独立した命令を表すものではなく、主節 ne nos quidem... dediti fuimus に対する目的・予防の副詞節(「〜を誰かが怪しまないように」)である。キケローの演説にしばしば見られる、あらかじめ聴衆の疑問や批判を遮断するための予防的な構文である。
  3. §3sed ne cui vestrum mirum esse videatur — この非常に長い文の主たる骨格は quaeso a vobis ut... mihi detis hanc veniam... ut... patiamini(私は〜という猶予を私に与え、許してくださるよう懇願する)である。冒頭の ne cui... videatur(誰も奇妙に思わないように)は主動詞 quaeso にかかる目的の副詞節であり、その中の me... uti(私が〜を用いること)は非人称動詞句 mirum esse videatur の意味上の主語(対格不定詞句)である。
  4. §4si non esset, putetis asciscendum fuisse — 反事実条件文(仮定法過去)である si non esset(もし市民でなかったとしても)に対する帰結節が、主節 perficiam ut... の結果節における従属節(putetis の補文、対格不定詞構文)に位置するため、asciscendum fuisse(動形容詞 + fuisse)の形に変化している。直接話法であれば asciscendus erat または asciscendus esset(登録されるべきであった)に相当する。
  5. §5Mario consule et Catulo — 繋ぎの動詞である esse に現在分詞が存在しないため、名詞と名詞が直接結びついた「絶対的奪格」の構文。「ガイウス・マリウスとクィントゥス・ルタティウス・カトゥルスが執政官であったとき」(紀元前95年)という、当時のローマの暦年(執政官名)を表す慣用表現である。

この箇所を引用する

キケロ, アルキアス弁護 §1-5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0474.phi016.humanitext-lat2:1-5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。