Humanitext Reader

エウクレイデス · 原論 §7.prop.27-7.prop.28

互いに素な数の累乗と和における素の性質

122 / 316 箇所 · ギリシア語

要旨

命題27では、互いに素な2つの数の自乗や三乗などの累乗同士も互いに素であることを示し、命題28では、2つの数が互いに素であることとその和が各数と互いに素であることが同値であることを示す。

§7.prop.27ἐὰν δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους ὦσιν, καὶ πολλαπλασιάσας ἑκάτερος ἑαυτὸν ποιῇ τινα, οἱ γενόμενοι ἐξ αὐτῶν πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους ἔσονται, κἂν οἱ ἐξ ἀρχῆς τοὺς γενομένους πολλαπλασιάσαντες ποιῶσί τινας, κἀκεῖνοι πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους ἔσονται.
もし2つの数が互いに素であり、それぞれの数がそれ自身を掛けてある数を作るならば、それらから生じた積も互いに素であろう。 また、たとえ最初の数がそれら生じた積を掛けてある数を作るとしても、それらもまた互いに素であろう。
ἔστωσαν δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους οἱ Α, Β, καὶ ὁ Α ἑαυτὸν μὲν πολλαπλασιάσας τὸν Γ ποιείτω, τὸν δὲ Γ πολλαπλασιάσας τὸν Δ ποιείτω, ὁ δὲ Β ἑαυτὸν μὲν πολλαπλασιάσας τὸν Ε ποιείτω, τὸν δὲ Ε πολλαπλασιάσας τὸν Ζ ποιείτω·
ἔστωσαν δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους οἱ Α, Β, καὶ ὁ Α ἑαυτὸν μὲν πολλαπλασιάσας τὸν Γ ποιείτω, τὸν δὲ Γ πολλαπλασιάσας τὸν Δ ποιείτω, ὁ δὲ Β ἑαυτὸν μὲν πολλαπλασιάσας τὸν Ε ποιείτω, τὸν δὲ Ε πολλαπλασιάσας τὸν Ζ ποιείτω· λέγω, ὅτι οἵ τε Γ, Ε καὶ οἱ Δ, Ζ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. 互いに素である2つの数を Α, Β とし、Α がそれ自身を掛けて Γ を作り、その Γ に掛けて Δ を作り、また Β がそれ自身を掛けて Ε を作り、その Ε に掛けて Ζ を作るとせよ。
λέγω, ὅτι οἵ τε Γ, Ε καὶ οἱ Δ, Ζ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
私は、Γ, Ε および Δ, Ζ が互いに素であると主張する。
ἐπεὶ γὰρ οἱ Α, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Α ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Γ πεποίηκεν, οἱ Γ, Β ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
ἐπεὶ γὰρ οἱ Α, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Α ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Γ πεποίηκεν, οἱ Γ, Β ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. ἐπεὶ οὖν οἱ Γ, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Β ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Ε πεποίηκεν, οἱ Γ, Ε ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. πάλιν, ἐπεὶ οἱ Α, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Β ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Ε πεποίηκεν, οἱ Α, Ε ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. ἐπεὶ οὖν δύο ἀριθμοὶ οἱ Α, Γ πρὸς δύο ἀριθμοὺς τοὺς Β, Ε ἀμφότεροι πρὸς ἑκάτερον πρῶτοί εἰσιν, καὶ ὁ ἐκ τῶν Α, Γ ἄρα γενόμενος πρὸς τὸν ἐκ τῶν Β, Ε πρῶτός ἐστιν. καί ἐστιν ὁ μὲν ἐκ τῶν Α, Γ ὁ Δ, ὁ δὲ ἐκ τῶν Β, Ε ὁ Ζ. οἱ Δ, Ζ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. なぜなら、Α, Β は互いに素であり、Α がそれ自身を掛けて Γ を作ったので、したがって Γ, Β は互いに素である。
ἐπεὶ οὖν οἱ Γ, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Β ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Ε πεποίηκεν, οἱ Γ, Ε ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
それゆえ、Γ, Β は互いに素であり、Β がそれ自身を掛けて Ε を作ったので、したがって Γ, Ε は互いに素である。
πάλιν, ἐπεὶ οἱ Α, Β πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν, καὶ ὁ Β ἑαυτὸν πολλαπλασιάσας τὸν Ε πεποίηκεν, οἱ Α, Ε ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
次に、 Α, Β は互いに素であり、Β がそれ自身を掛けて Ε を作ったので、したがって Α, Ε は互いに素である。
ἐπεὶ οὖν δύο ἀριθμοὶ οἱ Α, Γ πρὸς δύο ἀριθμοὺς τοὺς Β, Ε ἀμφότεροι πρὸς ἑκάτερον πρῶτοί εἰσιν, καὶ ὁ ἐκ τῶν Α, Γ ἄρα γενόμενος πρὸς τὸν ἐκ τῶν Β, Ε πρῶτός ἐστιν.
それゆえ、2つの数 Α, Γ が、別の2つの数 Β, Ε に対して、両方がそれぞれの相手に対して素であるので、したがって Α, Γ から生じた積も、Β, Ε から生じた積に対して素である。
καί ἐστιν ὁ μὲν ἐκ τῶν Α, Γ ὁ Δ, ὁ δὲ ἐκ τῶν Β, Ε ὁ Ζ. οἱ Δ, Ζ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν·
そして、Α, Γ から生じた積は Δ であり、Β, Ε から生じた積は Ζ である。 したがって、Δ, Ζ は互いに素である。
ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
これが証明されるべきことであった。
§7.prop.28ἐὰν δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους ὦσιν, καὶ συναμφότερος πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν πρῶτος ἔσται·
もし2つの数が互いに素であるなら、それらの和もまたそれらのそれぞれに対して素であろう。
καὶ ἐὰν συναμφότερος πρὸς ἕνα τινὰ αὐτῶν πρῶτος ᾖ, καὶ οἱ ἐξ ἀρχῆς ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους ἔσονται.
また、もしそれらの和がそれらのうちのいずれか一つに対して素であるなら、最初の数らも互いに素であろう。
Συγκείσθωσαν γὰρ δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους οἱ ΑΒ, ΒΓ·
¦5 Συγκείσθωσαν γὰρ δύο ἀριθμοὶ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους οἱ ΑΒ, ΒΓ· λέγω, ὅτι καὶ συναμφότερος ὁ ΑΓ πρὸς ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ πρῶτός ἐστιν. なぜなら、互いに素である2つの数 ΑΒ, ΒΓ が合わされているとせよ。
λέγω, ὅτι καὶ συναμφότερος ὁ ΑΓ πρὸς ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ πρῶτός ἐστιν.
私は、それらの和である ΑΓ もまた、ΑΒ, ΒΓ のそれぞれに対して素であると主張する。
εἰ γὰρ μή εἰσιν οἱ ΓΑ, ΑΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους, μετρήσει τις τοὺς ΓΑ, ΑΒ ἀριθμός.
εἰ γὰρ μή εἰσιν οἱ ΓΑ, ΑΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους, μετρήσει τις τοὺς ΓΑ, ΑΒ ἀριθμός. μετρείτω, καὶ ἔστω ὁ Δ. ἐπεὶ οὖν ὁ Δ τοὺς ΓΑ, ΑΒ μετρεῖ, καὶ λοιπὸν ἄρα τὸν ΒΓ μετρήσει. μετρεῖ δὲ καὶ τὸν ΒΑ· ὁ Δ ἄρα τοὺς ΑΒ, ΒΓ μετρεῖ πρώτους ὄντας πρὸς ἀλλήλους· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τοὺς ΓΑ, ΑΒ ἀριθμούς ἀριθμός τις μετρήσει· οἱ ΓΑ, ΑΒ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ οἱ ΑΓ, ΓΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. ὁ ΓΑ ἄρα πρὸς ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ πρῶτός ἐστιν. なぜなら、もし ΓΑ, ΑΒ が互いに素でないならば、ある数が ΓΑ, ΑΒ を測るであろう。
μετρείτω, καὶ ἔστω ὁ Δ. ἐπεὶ οὖν ὁ Δ τοὺς ΓΑ, ΑΒ μετρεῖ, καὶ λοιπὸν ἄρα τὸν ΒΓ μετρήσει.
測るものとし、それを Δ とせよ。 それゆえ、Δ は ΓΑ, ΑΒ を測るので、したがって残りの部分である ΒΓ も測るであろう。
μετρεῖ δὲ καὶ τὸν ΒΑ·
しかし、それは ΒΑ も測る。
ὁ Δ ἄρα τοὺς ΑΒ, ΒΓ μετρεῖ πρώτους ὄντας πρὸς ἀλλήλους·
したがって、Δ は互いに素である ΑΒ, ΒΓ を測る。
ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον.
これは不可能である。
οὐκ ἄρα τοὺς ΓΑ, ΑΒ ἀριθμοὺς ἀριθμός τις μετρήσει·
したがって、数 ΓΑ, ΑΒ を測るようないかなる数も存在しないであろう。
οἱ ΓΑ, ΑΒ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
したがって、ΓΑ, ΑΒ は互いに素である。
διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ οἱ ΑΓ, ΓΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
まったく同じ理由によって、ΑΓ, ΓΒ も互いに素である。
ὁ ΓΑ ἄρα πρὸς ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ πρῶτός ἐστιν.
したがって、ΓΑ は ΑΒ, ΒΓ のそれぞれに対して素である。
ἔστωσαν δὴ πάλιν οἱ ΓΑ, ΑΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους·
ἔστωσαν δὴ πάλιν οἱ ΓΑ, ΑΒ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους· λέγω, ὅτι καὶ οἱ ΑΒ, ΒΓ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν. そこで再び、ΓΑ, ΑΒ が互いに素であるとせよ。
λέγω, ὅτι καὶ οἱ ΑΒ, ΒΓ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν.
私は、ΑΒ, ΒΓ もまた互いに素であると主張する。
εἰ γὰρ μή εἰσιν οἱ ΑΒ, ΒΓ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους, μετρήσει τις τοὺς ΑΒ, ΒΓ ἀριθμός.
εἰ γὰρ μή εἰσιν οἱ ΑΒ, ΒΓ πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους, μετρήσει τις τοὺς ΑΒ, ΒΓ ἀριθμός. μετρείτω, καὶ ἔστω ὁ Δ. καὶ ἐπεὶ ὁ Δ ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ μετρεῖ, καὶ ὅλον ἄρα τὸν ΓΑ μετρήσει. μετρεῖ δὲ καὶ τὸν ΑΒ· ὁ Δ ἄρα τοὺς ΓΑ, ΑΒ μετρεῖ πρώτους ὄντας πρὸς ἀλλήλους· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. οὐκ ἄρα τοὺς ΑΒ, ΒΓ ἀριθμοὺς ἀριθμός τις μετρήσει. οἱ ΑΒ, ΒΓ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. なぜなら、もし ΑΒ, ΒΓ が互いに素でないならば、ある数が ΑΒ, ΒΓ を測るであろう。
μετρείτω, καὶ ἔστω ὁ Δ. καὶ ἐπεὶ ὁ Δ ἑκάτερον τῶν ΑΒ, ΒΓ μετρεῖ, καὶ ὅλον ἄρα τὸν ΓΑ μετρήσει.
測るものとし、それを Δ とせよ。 そして、Δ は ΑΒ, ΒΓ のそれぞれを測るので、したがって全体である ΓΑ も測るであろう。
μετρεῖ δὲ καὶ τὸν ΑΒ·
しかし、それは ΑΒ も測る。
ὁ Δ ἄρα τοὺς ΓΑ, ΑΒ μετρεῖ πρώτους ὄντας πρὸς ἀλλήλους·
したがって、Δ は互いに素である ΓΑ, ΑΒ を測る。
ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον.
これは不可能である。
οὐκ ἄρα τοὺς ΑΒ, ΒΓ ἀριθμοὺς ἀριθμός τις μετρήσει.
したがって、数 ΑΒ, ΒΓ を測るようないかなる数も存在しないであろう。
οἱ ΑΒ, ΒΓ ἄρα πρῶτοι πρὸς ἀλλήλους εἰσίν·
したがって、ΑΒ, ΒΓ は互いに素である。
ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
これが証明されるべきことであった。

語釈・文法注

  1. 7.prop.27κἂν οἱ ἐξ ἀρχῆς τοὺς γενομένους πολλαπλασιάσαντες ποιῶσί τινας — 条件文の従属節で、`κἂν` は `καὶ ἐὰν`(たとえ〜であっても)の縮約形。分詞 `πολλαπλασιάσαντες` は主語 `οἱ ἐξ ἀρχῆς`(最初の数ら、すなわち $A, B$)に係る。この節は、自乗(平方)だけでなく、元の数に自乗を掛け合わせることで得られる累乗(三乗など)についても同様の関係が成り立つという、数学的帰納法的な拡張を表現している。
  2. 7.prop.28συναμφότερος — 「両方合わさったもの」を意味する形容詞の中性または男性単数名詞化(ここでは `ὁ συναμφότερος` で男性名詞化、数 `ἀριθμός` が省略、または `ὁ ΑΓ` と同格)。2つの数($AB$ と $B\Gamma$)の和を指す。ユークリッドは数を線分として視覚的に表すため、隣接する2本の線分 $AB$ と $B\Gamma$ を合わせた全体の線分 $A\Gamma$ として和を表現している。
  3. 7.prop.28καὶ λοιπὸν ἄρα τὸν ΒΓ μετρήσει — 名詞的に用いられている中性単数対格 `λοιπόν`(残り)は、全体である $A\Gamma$ から一部である $AB$(または $BA$)を引いた差(残りの部分)である数 $B\Gamma$ を指す。全体を測り(割り切り)、かつその一部分も測る数は、残りの部分もまた測るという、割り切りの基本原理が適用されている。

この箇所を引用する

エウクレイデス, 原論 §7.prop.27-7.prop.28. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg1799.tlg001.humanitext-grc2:7.prop.27-7.prop.28

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。