Humanitext Reader

エウクレイデス · 原論 §11.def.1-11.def.28

立体幾何学と多面体の基本定義

240 / 316 箇所 · ギリシア語

要旨

エウクレイデスの『原論』第11巻冒頭の定義集であり、立体、平面の垂直関係、傾き、平行、立体角、角錐、角柱、回転体(球、円錐、円柱)、相似な立体、そして5つの正多面体(正六面体、正八面体、正二十面体、正十二面体)の定義を示している。

§11.def.1στερεόν ἐστι τὸ μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος ἔχον.
立体とは、長さと幅と深さを持つものである。
§11.def.2στερεοῦ δὲ πέρας ἐπιφάνεια.
立体の境界は面である。
§11.def.3εὐθεῖα πρὸς ἐπίπεδον ὀρθή ἐστιν, ὅταν πρὸς πάσας τὰς ἁπτομένας αὐτῆς εὐθείας καὶ οὔσας ἐν τῷ ἐπιπέδῳ ὀρθὰς ποιῇ γωνίας.
直線が平面に対して垂直であるとは、その直線に接しかつその平面上にあるすべての直線に対して、それ(その直線)が直角を作るときをいう。
§11.def.4ἐπίπεδον πρὸς ἐπίπεδον ὀρθόν ἐστιν, ὅταν αἱ τῇ κοινῇ τομῇ τῶν ἐπιπέδων πρὸς ὀρθὰς ἀγόμεναι εὐθεῖαι ἐν ἑνὶ τῶν ἐπιπέδων τῷ λοιπῷ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ὦσιν.
平面が平面に対して垂直であるとは、それらの平面の共通の交線に対して垂直に引かれた、一方の平面上にある直線群が、残りの平面に対して垂直であるときをいう。
§11.def.5εὐθείας πρὸς ἐπίπεδον κλίσις ἐστίν, ὅταν ἀπὸ τοῦ μετεώρου πέρατος τῆς εὐθείας ἐπὶ τὸ ἐπίπεδον κάθετος ἀχθῇ, καὶ ἀπὸ τοῦ γενομένου σημείου ἐπὶ τὸ ἐν τῷ ἐπιπέδῳ πέρας τῆς εὐθείας εὐθεῖα ἐπιζευχθῇ, ἡ περιεχομένη γωνία ὑπὸ τῆς ἀχθείσης καὶ τῆς ἐφεστώσης.
直線と平面との傾きとは、その直線の空中に浮いた端点からその平面へと垂線が引かれ、その結果生じた点から、その平面上にある直線の端点へと直線が結ばれたとき、その結ばれた(引かれた)直線と元の(置かれた)直線によって囲まれる角のことである。
§11.def.6ἐπιπέδου πρὸς ἐπίπεδον κλίσις ἐστὶν ἡ περιεχομένη ὀξεῖα γωνία ὑπὸ τῶν πρὸς ὀρθὰς τῇ κοινῇ τομῇ ἀγομένων πρὸς τῷ αὐτῷ σημείῳ ἐν ἑκατέρῳ τῶν ἐπιπέδων.
平面と平面との傾きとは、それぞれの平面上で同じ点において共通の交線に対して垂直に引かれた直線群によって囲まれる鋭角のことである。
§11.def.7ἐπίπεδον πρὸς ἐπίπεδον ὁμοίως κεκλίσθαι λέγεται καὶ ἕτερον πρὸς ἕτερον, ὅταν αἱ εἰρημέναι τῶν κλίσεων γωνίαι ἴσαι ἀλλήλαις ὦσιν.
平面が平面に対して、また別のものが別のものに対して同様に傾いていると言われるのは、前述の傾きの角が互いに等しいときである。
§11.def.8παράλληλα ἐπίπεδά ἐστι τὰ ἀσύμπτωτα.
平行な平面とは、交わらないものである。
§11.def.9ὅμοια στερεὰ σχήματά ἐστι τὰ ὑπὸ ὁμοίων ἐπιπέδων περιεχόμενα ἴσων τὸ πλῆθος.
相似な立体図形とは、個数において等しい相似な面によって囲まれたものである。
§11.def.10ἴσα δὲ καὶ ὅμοια στερεὰ σχήματά ἐστι τὰ ὑπὸ ὁμοίων ἐπιπέδων περιεχόμενα ἴσων τῷ πλήθει καὶ τῷ μεγέθει.
等しくかつ相似な立体図形とは、個数においても大きさにおいても等しい相似な面によって囲まれたものである。
§11.def.11στερεὰ γωνία ἐστὶν ἡ ὑπὸ πλειόνων ἢ δύο γραμμῶν ἁπτομένων ἀλλήλων καὶ μὴ ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιφανείᾳ οὐσῶν πρὸς πάσαις ταῖς γραμμαῖς κλίσις.
立体角とは、互いに接し、かつ同じ面上にない3本以上の線の、すべての線における傾きである。
ἄλλως· στερεὰ γωνία ἐστὶν ἡ ὑπὸ πλειόνων ἢ δύο γωνιῶν ἐπιπέδων περιεχομένη μὴ οὐσῶν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ πρὸς ἑνὶ σημείῳ συνισταμένων.
別定義:立体角とは、同じ平面上になく、1つの点で組み立てられる(交わる)3つ以上の平面角によって囲まれたものである。
§11.def.12πυραμίς ἐστι σχῆμα στερεὸν ἐπιπέδοις περιεχόμενον ἀπὸ ἑνὸς ἐπιπέδου πρὸς ἑνὶ σημείῳ συνεστώς.
角錐とは、1つの平面から始まって1つの点へと組み立てられた、平面によって囲まれた立体図形である。
§11.def.13πρίσμα ἐστὶ σχῆμα στερεὸν ἐπιπέδοις περιεχόμενον, ὧν δύο τὰ ἀπεναντίον ἴσα τε καὶ ὅμοιά ἐστι καὶ παράλληλα, τὰ δὲ λοιπὰ παραλληλόγραμμα.
角柱とは、面によって囲まれた立体図形であり、それらのうち向かい合う2つが等しくかつ相似で平行であり、残りの面は平行四辺形であるものである。
§11.def.14σφαῖρά ἐστιν, ὅταν ἡμικυκλίου μενούσης τῆς διαμέτρου περιενεχθὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, τὸ περιληφθὲν σχῆμα.
球とは、半円の直径が固定されたまま、半円が回転して、動き始めたのと同じ位置に再び戻ってきたときに、囲まれた図形のことである。
§11.def.15ἄξων δὲ τῆς σφαίρας ἐστὶν ἡ μένουσα εὐθεῖα, περὶ ἣν τὸ ἡμικύκλιον στρέφεται.
そして、球の軸とは、その周りを半円が回転する、固定された直線のことである。
§11.def.16κέντρον δὲ τῆς σφαίρας ἐστὶ τὸ αὐτό, ὃ καὶ τοῦ ἡμικυκλίου.
そして、球の中心とは、半円の中心と同じ点のことである。
§11.def.17διάμετρος δὲ τῆς σφαίρας ἐστὶν εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἠγμένη καὶ περατουμένη ἐφʼ ἑκάτερα τὰ μέρη ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας.
そして、球の直径とは、中心を通って引かれ、両方向において球の表面によって限られている直線のことである。
§11.def.18κῶνός ἐστιν, ὅταν ὀρθογωνίου τριγώνου μενούσης μιᾶς πλευρᾶς τῶν περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν περιενεχθὲν τὸ τρίγωνον εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, τὸ περιληφθὲν σχῆμα.
円錐とは、直角三角形の直角を挟む辺の一方が固定されたまま、三角形が回転して、動き始めたのと同じ位置に再び戻ってきたときに、囲まれた図形のことである。
κἂν μὲν ἡ μένουσα εὐθεῖα ἴση ᾖ τῇ λοιπῇ περὶ τὴν ὀρθὴν περιφερομένῃ, ὀρθογώνιος ἔσται ὁ κῶνος, ἐὰν δὲ ἐλάττων, ἀμβλυγώνιος, ἐὰν δὲ μείζων, ὀξυγώνιος.
そして、もし固定された直線が、直角を挟んで回転する残りの辺と等しければ、その円錐は直角(円錐)であり、小さければ鈍角(円錐)、大きければ鋭角(円錐)である。
§11.def.19ἄξων δὲ τοῦ κώνου ἐστὶν ἡ μένουσα εὐθεῖα, περὶ ἣν τὸ τρίγωνον στρέφεται.
そして、円錐の軸とは、その周りを三角形が回転する、固定された直線のことである。
§11.def.20βάσις δὲ ὁ κύκλος ὁ ὑπὸ τῆς περιφερομένης εὐθείας γραφόμενος.
そして、底面とは、回転する直線によって描かれる円のことである。
§11.def.21κύλινδρός ἐστιν, ὅταν ὀρθογωνίου παραλληλογράμμου μενούσης μιᾶς πλευρᾶς τῶν περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν περιενεχθὲν τὸ παραλληλόγραμμον εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, ὅθεν ἤρξατο φέρεσθαι, τὸ περιληφθὲν σχῆμα.
円柱とは、直角平行四辺形の直角を挟む辺の一方が固定されたまま、平行四辺形が回転して、動き始めたのと同じ位置に再び戻ってきたときに、囲まれた図形のことである。
§11.def.22ἄξων δὲ τοῦ κυλίνδρου ἐστὶν ἡ μένουσα εὐθεῖα, περὶ ἣν τὸ παραλληλόγραμμον στρέφεται.
そして、円柱の軸とは、その周りを平行四辺形が回転する、固定された直線のことである。
§11.def.23βάσεις δὲ οἱ κύκλοι οἱ ὑπὸ τῶν ἀπεναντίον περιαγομένων δύο πλευρῶν γραφόμενοι.
底面とは、向かい合って回転させられる2つの辺によって描かれる円のことである。
§11.def.24ὅμοιοι κῶνοι καὶ κύλινδροί εἰσιν, ὧν οἵ τε ἄξονες καὶ αἱ διάμετροι τῶν βάσεων ἀνάλογόν εἰσιν.
相似な円錐および円柱とは、それらの軸と底面の直径が比例しているものである。
§11.def.25κύβος ἐστὶ σχῆμα στερεὸν ὑπὸ ἓξ τετραγώνων ἴσων περιεχόμενον.
立方体とは、6つの等しい正方形によって囲まれた立体図形である。
§11.def.26ὀκτάεδρόν ἐστι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ ὀκτὼ τριγώνων ἴσων καὶ ἰσοπλεύρων περιεχόμενον.
正八面体とは、8つの等しくかつ正三角形によって囲まれた立体図形である。
§11.def.27εἰκοσάεδρόν ἐστι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ εἴκοσι τριγώνων ἴσων καὶ ἰσοπλεύρων περιεχόμενον.
正二十面体とは、20の等しくかつ正三角形によって囲まれた立体図形である。
§11.def.28δωδεκάεδρόν ἐστι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ δώδεκα πενταγώνων ἴσων καὶ ἰσοπλεύρων καὶ ἰσογωνίων περιεχόμενον.
正十二面体とは、12の等しく、等辺かつ等角な五角形によって囲まれた立体図形である。

語釈・文法注

  1. §11.def.5ἡ περιεχομένη γωνία ὑπὸ τῆς ἀχθείσης καὶ τῆς ἐφεστώσης — 2つの分詞の名詞的用法である。ἀχθεῖσα(引かれたもの)は、垂線の足から直線の平面上の端点へと結ばれた「投影された直線」を指し、ἐφεστῶσα(立っているもの)は「元の傾いている直線」を指す。
  2. §11.def.11πρὸς πάσαις ταῖς γραμμαῖς κλίσις — πρὸς πάσαις ταῖς γραμμαῖς(すべての線に対する)は、名詞 κλίσις(傾き)を修飾する。立体角を構成するすべての半直線に対する多面的な傾きの総体を定義している。
  3. §11.def.14ἡμικυκλίου μενούσης τῆς διαμέτρου — 属格独立構文(absolute genitive)である。μενούσης τῆς διαμέτρου(直径が固定されたまま)が状況を説明する独立属格であり、先行する ἡμικυκλίου(半円の)は τῆς διαμέτρου に対する属格である。

この箇所を引用する

エウクレイデス, 原論 §11.def.1-11.def.28. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg1799.tlg001.humanitext-grc2:11.def.1-11.def.28

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。