Humanitext Reader

エウクレイデス · 原論 §10.prop3.109-10.prop3.110

メディアル領域から有理や別の領域を引く残余

235 / 316 箇所 · ギリシア語

要旨

メディアル領域から有理領域が引かれる場合(定理109)、および全体と通約不可能な別のメディアル領域が引かれる場合(定理110)に、残りの領域から作られる無理直線の種類をそれぞれ二通りに分類して証明する。

§10.prop3.109ἀπὸ μέσου ῥητοῦ ἀφαιρουμένου ἄλλαι δύο ἄλογοι γίνονται ἤτοι μέσης ἀποτομὴ πρώτη ἢ μετὰ ῥητοῦ μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα.
メディアル(領域)から有理(領域)が引かれるとき、別の二つの無理(直線)が生じる。 すなわち、第一のメディアルのアポトメか、あるいは有理(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)である。
ἀπὸ γὰρ μέσου τοῦ ΒΓ ῥητὸν ἀφῃρήσθω τὸ ΒΔ. λέγω, ὅτι ἡ τὸ λοιπὸν τὸ ΕΓ δυναμένη μία δύο ἀλόγων γίνεται ἤτοι μέσης ἀποτομὴ πρώτη ἢ μετὰ ῥητοῦ μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα.
ἀπὸ γὰρ μέσου τοῦ ΒΓ ῥητὸν ἀφῃρήσθω τὸ ΒΔ. λέγω, ὅτι ἡ τὸ λοιπὸν τὸ ΕΓ δυναμένη μία δύο ἀλόγων γίνεται ἤτοι μέσης ἀποτομὴ πρώτη ἢ μετὰ ῥητοῦ μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα. なぜなら、メディアル(領域)BCから有理(領域)BDが引かれたとせよ。 私は、残りの(領域)EGを平方する(直線)が、二つの無理(直線)のうちの一つ、すなわち第一のメディアルのアポトメか、あるいは有理(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)になると主張する。
Ἐκκείσθω γὰρ ῥητὴ ἡ ΖΗ, καὶ παραβεβλήσθω ὁμοίως τὰ χωρία. ἔστι δὴ ἀκολούθως ῥητὴ μὲν ἡ ΖΘ καὶ ἀσύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει, ῥητὴ δὲ ἡ ΚΖ καὶ σύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει·
Ἐκκείσθω γὰρ ῥητὴ ἡ ΖΗ, καὶ παραβεβλήσθω ὁμοίως τὰ χωρία. ἔστι δὴ ἀκολούθως ῥητὴ μὲν ἡ ΖΘ καὶ ἀσύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει, ῥητὴ δὲ ἡ ΚΖ καὶ σύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει· なぜなら、有理(直線)ZHが置かれたとし、同様に(それらの)領域が適用されたとせよ。 すると、結果として、ZΘは有理であり、かつ ZHと長さにおいて通約不可能であり、KZは有理であり、かつZHと長さにおいて通約可能である。
αἱ ΖΘ, ΖΚ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι· ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΘ, προσαρμόζουσα δὲ ταύτῃ ἡ ΖΚ. ἤτοι δὴ ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ ἢ τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου.
αἱ ΖΘ, ΖΚ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι· ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΘ, προσαρμόζουσα δὲ ταύτῃ ἡ ΖΚ. ἤτοι δὴ ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ ἢ τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου. したがって、ZΘ, ZKは平方においてのみ通約可能な有理(直線)である。 したがって、KΘはアポトメであり、ZKはこれに対する付加線である。 そこで、ΘZ(の平方)はZK(の平方)よりも、自身に通約可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きいか、あるいは通約不可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きい。
εἰ μὲν οὖν ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ, καί ἐστιν ἡ προσαρμόζουσα ἡ ΖΚ σύμμετρος τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ δευτέρα ἐστὶν ἡ ΚΘ. ῥητὴ δὲ ἡ ΖΗ·
εἰ μὲν οὖν ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ, καί ἐστιν ἡ προσαρμόζουσα ἡ ΖΚ σύμμετρος τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ δευτέρα ἐστὶν ἡ ΚΘ. ῥητὴ δὲ ἡ ΖΗ· ὥστε ἡ τὸ ΛΘ, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μέσης ἀποτομὴ πρώτη ἐστίν. もし、ΘZがZKよりも、自身に(長さにおいて)通約可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きく、かつ付加線ZKが置かれた有理(直線)ZHと長さにおいて通約可能であるならば、KΘは第二のアポトメである。 そしてZHは有理である。
ὥστε ἡ τὸ ΛΘ, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μέσης ἀποτομὴ πρώτη ἐστίν.
したがって、 LΘ、すなわちEGを平方する(直線)は、第一のメディアルのアポトメである。
εἰ δὲ ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου, καί ἐστιν ἡ προσαρμόζουσα ἡ ΖΚ σύμμετρος τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ πέμπτη ἐστὶν ἡ ΚΘ·
εἰ δὲ ἡ ΘΖ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου, καί ἐστιν ἡ προσαρμόζουσα ἡ ΖΚ σύμμετρος τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ πέμπτη ἐστὶν ἡ ΚΘ· ὥστε ἡ τὸ ΕΓ δυναμένη μετὰ ῥητοῦ μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσά ἐστιν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. しかし、もしΘZがZKよりも、自身に通約不可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きく、かつ付加線ZKが置かれた有理(直線)ZHと長さにおいて通約可能であるならば、KΘは第五のアポトメである。
ὥστε ἡ τὸ ΕΓ δυναμένη μετὰ ῥητοῦ μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσά ἐστιν·
したがって、EGを平方する(直線)は、有理(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)である。
ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
これが示すべきことであった。
§10.prop3.110ἀπὸ μέσου μέσου ἀφαιρουμένου ἀσυμμέτρου τῷ ὅλῳ αἱ λοιπαὶ δύο ἄλογοι γίνονται ἤτοι μέσης ἀποτομὴ δευτέρα ἢ μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα.
全体と通約不可能なメディアル(領域)からメディアル(領域)が引かれるとき、残りの二つの無理(直線)が生じる。 すなわち、第二のメディアルのアポトメか、あるいはメディアル(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)である。
ἀφῃρήσθω γὰρ ὡς ἐπὶ τῶν προκειμένων καταγραφῶν ἀπὸ μέσου τοῦ ΒΓ μέσον τὸ ΒΔ ἀσύμμετρον τῷ ὅλῳ·
ἀφῃρήσθω γὰρ ὡς ἐπὶ τῶν προκειμένων καταγραφῶν ἀπὸ μέσου τοῦ ΒΓ μέσον τὸ ΒΔ ἀσύμμετρον τῷ ὅλῳ· λέγω, ὅτι ἡ τὸ ΕΓ δυναμένη μία ἐστὶ δύο ἀλόγων ἤτοι μέσης ἀποτομὴ δευτέρα ἢ μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα. なぜなら、前述の図形におけるように、メディアル(領域)BCから、全体と通約不可能なメディアル(領域)BDが引かれたとせよ。
λέγω, ὅτι ἡ τὸ ΕΓ δυναμένη μία ἐστὶ δύο ἀλόγων ἤτοι μέσης ἀποτομὴ δευτέρα ἢ μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα.
私は、EGを平方する(直線)が、二つの無理(直線)のうちの一つ、すなわち第二のメディアルのアポトメか、あるいはメディアル(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)になると主張する。
ἐπεὶ γὰρ μέσον ἐστὶν ἑκάτερον τῶν ΒΓ, ΒΔ, καὶ ἀσύμμετρον τὸ ΒΓ τῷ ΒΔ, ἔσται ἀκολούθως ῥητὴ ἑκατέρα τῶν ΖΘ, ΖΚ καὶ ἀσύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει.
ἐπεὶ γὰρ μέσον ἐστὶν ἑκάτερον τῶν ΒΓ, ΒΔ, καὶ ἀσύμμετρον τὸ ΒΓ τῷ ΒΔ, ἔσται ἀκολούθως ῥητὴ ἑκατέρα τῶν ΖΘ, ΖΚ καὶ ἀσύμμετρος τῇ ΖΗ μήκει. καὶ ἐπεὶ ἀσύμμετρόν ἐστι τὸ ΒΓ τῷ ΒΔ, τουτέστι τὸ ΗΘ τῷ ΗΚ, ἀσύμμετρος καὶ ἡ ΘΖ τῇ ΖΚ· αἱ ΖΘ, ΖΚ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι· ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΘ. なぜなら、BC, BDのそれぞれはメディアルであり、かつ BCはBDと通約不可能であるから、結果としてZΘ, ZKのそれぞれは有理であり、かつZHと長さにおいて通約不可能である。
καὶ ἐπεὶ ἀσύμμετρόν ἐστι τὸ ΒΓ τῷ ΒΔ, τουτέστι τὸ ΗΘ τῷ ΗΚ, ἀσύμμετρος καὶ ἡ ΘΖ τῇ ΖΚ·
そして、BCはBDと通約不可能、すなわちHΘはHKと通約不可能であるから、ΘZもZKと通約不可能である。
αἱ ΖΘ, ΖΚ ἄρα ῥηταί εἰσι δυνάμει μόνον σύμμετροι·
したがって、ZΘ, ZKは平方においてのみ通約可能な有理(直線)である。
ἀποτομὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΘ.
したがって、KΘはアポトメである。
εἰ μὲν δὴ ἡ ΖΘ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ, καὶ οὐθετέρα τῶν ΖΘ, ΖΚ σύμμετρός ἐστι τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ τρίτη ἐστὶν ἡ ΚΘ. ῥητὴ δὲ ἡ ΚΛ, τὸ δʼ ὑπὸ ῥητῆς καὶ ἀποτομῆς τρίτης περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἄλογόν ἐστιν, καὶ ἡ δυναμένη αὐτὸ ἄλογός ἐστιν, καλεῖται δὲ μέσης ἀποτομὴ δευτέρα·
εἰ μὲν δὴ ἡ ΖΘ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ συμμέτρου ἑαυτῇ, καὶ οὐθετέρα τῶν ΖΘ, ΖΚ σύμμετρός ἐστι τῇ ἐκκειμένῃ ῥητῇ μήκει τῇ ΖΗ, ἀποτομὴ τρίτη ἐστὶν ἡ ΚΘ. ῥητὴ δὲ ἡ ΚΛ, τὸ δʼ ὑπὸ ῥητῆς καὶ ἀποτομῆς τρίτης περιεχόμενον ὀρθογώνιον ἄλογόν ἐστιν, καὶ ἡ δυναμένη αὐτὸ ἄλογός ἐστιν, καλεῖται δὲ μέσης ἀποτομὴ δευτέρα· ὥστε ἡ τὸ ΛΘ, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μέσης ἀποτομή ἐστι δευτέρα. もし、ZΘがZKよりも、自身に(長さにおいて)通約可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きく、かつZΘ, ZKのどちらも置かれた有理(直線)ZHと長さにおいて通約可能でないならば、KΘは第三のアポトメである。 そしてKΛは有理である。 ところで、有理(直線)と第三のアポトメによって囲まれる長方形は無理(領域)であり、かつそれを平方する(直線)は無理(直線)であり、第二のメディアルのアポトメと呼ばれる。
ὥστε ἡ τὸ ΛΘ, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μέσης ἀποτομή ἐστι δευτέρα.
したがって、LΘ、すなわちEGを平方する(直線)は、第二のメディアルのアポトメである。
εἰ δὲ ἡ ΖΘ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου ἑαυτῇ, καὶ οὐθετέρα τῶν ΘΖ, ΖΚ σύμμετρός ἐστι τῇ ΖΗ μήκει, ἀποτομὴ ἕκτη ἐστὶν ἡ ΚΘ. τὸ δʼ ὑπὸ ῥητῆς καὶ ἀποτομῆς ἕκτης ἡ δυναμένη ἐστὶ μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα.
εἰ δὲ ἡ ΖΘ τῆς ΖΚ μεῖζον δύναται τῷ ἀπὸ ἀσυμμέτρου ἑαυτῇ, καὶ οὐθετέρα τῶν ΘΖ, ΖΚ σύμμετρός ἐστι τῇ ΖΗ μήκει, ἀποτομὴ ἕκτη ἐστὶν ἡ ΚΘ. τὸ δʼ ὑπὸ ῥητῆς καὶ ἀποτομῆς ἕκτης ἡ δυναμένη ἐστὶ μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσα. ἡ τὸ ΛΘ ἄρα, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσά ἐστιν· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. しかし、もしZΘがZKよりも、自身に(長さにおいて)通約不可能な(直線上の正方形)の分だけ平方において大きく、かつΘZ, ZKのどちらもZHと長さにおいて通約可能でないならば、KΘは第六のアポトメである。 ところで、有理(直線)と第六のアポトメによって囲まれる(領域)を平方する(直線)は、メディアル(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)である。
ἡ τὸ ΛΘ ἄρα, τουτέστι τὸ ΕΓ, δυναμένη μετὰ μέσου μέσον τὸ ὅλον ποιοῦσά ἐστιν·
したがって、LΘ、すなわちEGを平方する(直線)は、メディアル(領域)とともに全体をメディアルにする(直線)である。
ὅπερ ἔδει δεῖξαι.
これが示すべきことであった。

語釈・文法注

  1. §10.prop3.109δυναμένη — 動詞 `δύναμαι` の現在分詞中動態女性単数で、女性名詞 `εὐθεῖα`(直線)が省略されている。平面幾何学において、ある領域を「正方形として平方する直線」(すなわちその領域に等しい正方形の一辺となる直線、平方根に相当するもの)を指す伝統的な表現である。
  2. §10.prop3.110ἔσται ἀκολούθως — 未来形動詞 `ἔσται` は、時間的な未来ではなく、前述の作図および前提から必然的に導き出される論理的帰結を示す(論理的未来)。
  3. §10.prop3.110ῥητὴ δὲ ἡ ΚΛ — ここで突然現れる有理線 `ΚΛ` は、先行する作図で明示的に定義されていないが、証明の文脈からは、以前に設定された有理基準線 `ΖΗ`(またはそれと同等の直線)として扱われている。写本伝承における誤記(`ΖΗ` の代わりに `ΚΛ` が入り込んだもの)である可能性も高いが、テキスト通りに解釈する。

この箇所を引用する

エウクレイデス, 原論 §10.prop3.109-10.prop3.110. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg1799.tlg001.humanitext-grc2:10.prop3.109-10.prop3.110

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。