§2#3Ἂν δὲ τὴν Ζ Η βούληται νοῆσαι, τὴν μὲν Β Ε ὁμοίως νοεῖ, ἀντὶ δὲ τῶν Θ Ι τὰς Κ Λ νοεῖ·
もし人が Ζ Η を思惟したいと望むなら、Β Ε は同様に思惟し、Θ Ι の代わりに Κ Λ を思惟する。
αὗται γὰρ ἔχουσιν ὡς Ζ Α πρὸς Β Α. Ὅταν οὖν ἅμα ἥ τε τοῦ πράγματος γίνηται κίνησις καὶ ἡ τοῦ χρόνου, τότε τῇ μνήμῃ ἐνεργεῖ.
なぜなら、これらは Ζ Α が Β Α に対して持つ比と同じ比を持っているからである。 したがって、事物の運動と時間の運動が同時に生じるとき、そのとき記憶において活動する。
Ἂν δ’ οἴηται μὴ ποιῶν, οἴεται μνημονεύειν·
もし実際にはそうしていないのに思っているなら、記憶していると思う。
οὐθὲν γὰρ κωλύει διαψευσθῆναί τινα καὶ δοκεῖν μνημονεύειν μὴ μνημονεύοντα.
なぜなら、だれかが欺かれて、記憶していないのに記憶していると思うことを妨げるものは何もないからである。
Ἐνεργοῦντα δὲ τῇ μνήμῃ μὴ οἴεσθαι ἀλλὰ λανθάνειν μεμνημένον οὐκ ἔστιν·
しかし、記憶において活動しているのにそう思わず、記憶していることを意識しないということはあり得ない。
τοῦτο γὰρ ἦν αὐτὸ τὸ μεμνῆσθαι.
なぜなら、これこそが記憶していること自体だったからである。
Ἀλλ’ ἐὰν ἡ τοῦ πράγματος γένηται χωρὶς τῆς τοῦ χρόνου ἢ αὕτη ἐκείνης, οὐ μέμνηται.
しかし、もし事物の(運動)が時間の(運動)なしに生じるか、あるいは後者が前者なしに生じるなら、記憶していない。
Ἡ δὲ τοῦ χρόνου διττή ἐστιν·
時間の(認識)は二通りある。
ὁτὲ μὲν γὰρ μέτρῳ οὐ μέμνηται αὐτό, οἷον ὅτι τρίτην ἡμέραν ὁδήποτε ἐποίησεν, ὁτὲ δὲ καὶ μέτρῳ·
あるときには尺度によってそれを記憶しておらず(例えば、およそ三日前にそれを行ったということのように)、あるときには尺度によっても記憶している。
ἀλλὰ μέμνηται καὶ ἐὰν μὴ μέτρῳ.
しかし、尺度によってでなくても、記憶してはいるのである。
Εἰώθασι δὲ λέγειν ὅτι μέμνηνται μέν, πότε μέντοι οὐκ ἴσασιν, ὅταν τοῦ πότε μὴ γνωρίζωσι τὸ ποσὸν μέτρῳ.
いつであるかの量を尺度によって認識しないとき、「記憶してはいるが、しかし、いつであるかは知らない」と言うのが常である。
Ὅτι μὲν οὖν οὐχ οἱ αὐτοὶ μνημονικοὶ καὶ ἀναμνηστικοί, ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται.
さて、記憶力の良い人々と想起力の優れた人々が同一ではないということは、以前に述べられた。
Διαφέρει δὲ τοῦ μνημονεύειν τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι οὐ μόνον κατὰ τὸν χρόνον, ἀλλ’ ὅτι τοῦ μὲν μνημονεύειν καὶ τῶν ἄλλων ζῴων μετέχει πολλά, τοῦ δ’ ἀναμιμνήσκεσθαι οὐδὲν ὡς εἰπεῖν τῶν γνωριζομένων ζῴων, πλὴν ἄνθρωπος.
想起することは、記憶することと、時間において異なるだけでなく、記憶することには他の動物も多くあずかるが、想起することには、知られている動物のうちで人間を除いては、いわば何もあずからないという点において異なる。
Αἴτιον δ’ ὅτι τὸ ἀναμιμνήσκεσθαί ἐστιν οἷον συλλογισμός τις·
その理由は、想起することは一種の推論のようなものだからである。
ὅτι γὰρ πρότερον εἶδεν ἢ ἤκουσεν ἤ τι τοιοῦτον ἔπαθε, συλλογίζεται ὁ ἀναμιμνησκόμενος, καὶ ἔστιν οἷον ζήτησίς τις.
なぜなら、想起する人は、以前に見た、あるいは聞いた、あるいはそのような何かを経験した、と推論するのであり、それは一種の探究のようなものだからである。
Τοῦτο δ’ οἷς καὶ τὸ βουλευτικὸν ὑπάρχει, φύσει μόνοις συμβέβηκεν·
そしてこれは、熟慮する能力をも備えているもの、すなわち本性上(人間)だけに属している。
καὶ γὰρ τὸ βουλεύεσθαι συλλογισμός τίς ἐστιν.
なぜなら、熟慮することも一種の推論だからである。
Ὅτι δὲ σωματικόν τι τὸ πάθος καὶ ἡ ἀνάμνησις ζήτησις ἐν τοιούτῳ φαντάσματος, σημεῖον τὸ παρενοχλεῖν ἐνίους, ἐπειδὰν μὴ δύνωνται ἀναμνησθῆναι, καὶ πάνυ ἐπέχοντας τὴν διάνοιαν, καὶ οὐκέτ’ ἐπιχειροῦντας ἀναμιμνήσκεσθαι οὐδὲν ἧττον, καὶ μάλιστα τοὺς μελαγχολικούς·
そして、この状態が身体的な何ものでかあり、想起がそのような(状態における)イメージについての探究であることの兆候は、思い出せないとき、思考を大いに集中させているのに(そして、もはや思い出すことを試みていないときでもなおさら)一部の人々をひどく悩ませること、とりわけ憂鬱質の人々を悩ませることである。
τούτους γὰρ φαντάσματα κινεῖ μάλιστα.
というのも、彼らを最も動かすのはイメージだからである。
Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ ἐπ’ αὐτοῖς εἶναι τὸ ἀναμιμνήσκεσθαι, ὅτι καθάπερ τοῖς βάλλουσιν οὐκέτι ἐπ’ αὐτοῖς τὸ στῆσαι, οὕτω καὶ ὁ ἀναμιμνησκόμενος καὶ θηρεύων σωματικόν τι κινεῖ, ἐν ᾧ τὸ πάθος.
想起することが彼ら自身の自由にならない原因は、投げる者たちにとって(投げたものを)止めることがもはや彼らの自由にならないのと同様に、想起し、追跡する者もまた、その中に受動があるような身体的な何ものかを動かしているからである。
Μάλιστα δ’ ἐνοχλοῦνται οἷς ἂν ὑγρότης τύχῃ ὑπάρχουσα περὶ τὸν αἰσθητικὸν τόπον·
とりわけ、感覚の部位の周りにたまたま湿気が存在している人々が悩まされる。
οὐ γὰρ ῥᾳδίως παύεται κινηθεῖσα, ἕως ἂν ἐπέλθῃ τὸ ζητούμενον καὶ εὐθυπορήσῃ ἡ κίνησις.
なぜなら、(湿気は)ひとたび動かされると、求められているものが現れ、運動がまっすぐに進むまでは、容易には止まらないからである。
Διὸ καὶ ὀργαὶ καὶ φόβοι, ὅταν τι κινήσωσιν, ἀντικινούντων πάλιν τούτων οὐ καθίστανται, ἀλλ’ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀντικινοῦσιν.
それゆえ、怒りや恐れもまた、何かを動かしたとき、これらが再び反対に動くにもかかわらず、鎮まることはなく、むしろ同じ方向へと反対に動き続ける。
Καὶ ἔοικε τὸ πάθος τοῖς ὀνόμασι καὶ μέλεσι καὶ λόγοις, ὅταν διὰ στόματος γένηταί τι αὐτῶν σφόδρα·
また、この状態は、名前や旋律や言葉が口を突いて激しく出たときと似ている。
παυσαμένοις γὰρ καὶ οὐ βουλομένοις ἐπέρχεται πάλιν ᾄδειν ἢ λέγειν.
なぜなら、歌うことや話すことをやめ、そう望まないときであっても、再びそれらが歌ったり話したりするように現れるからである。
Εἰσὶ δὲ καὶ οἱ τὰ ἄνω μείζω ἔχοντες καὶ οἱ νανώδεις ἀμνημονέστεροι τῶν ἐναντίων διὰ τὸ πολὺ βάρος ἔχειν ἐπὶ τῷ αἰσθητικῷ, καὶ μήτ’ ἐξ ἀρχῆς τὰς κινήσεις δύνασθαι ἐμμένειν ἀλλὰ διαλύεσθαι, μήτ’ ἐν τῷ ἀναμιμνήσκεσθαι ῥᾳδίως εὐθυπορεῖν.
また、身体の上部がより大きい人々や小人のような人々は、感覚の(部位)に大きな重みを持っているため、反対の人々よりも記憶力が劣っている。 彼らは初めから運動を維持することができずに消散させてしまうし、想起するときにも容易にまっすぐ進むことができないからである。
Οἱ δὲ πάμπαν νέοι καὶ λίαν γέροντες ἀμνήμονες διὰ τὴν κίνησιν·
また、非常に若い人々や極めて高齢の人々も、運動のために記憶力が劣っている。
οἱ μὲν γὰρ ἐν φθίσει, οἱ δ’ ἐν αὐξήσει πολλῇ εἰσίν·
前者は衰退の過程にあり、後者は大きな成長の過程にあるからである。
ἔτι δὲ τά γε παιδία καὶ νανώδη ἐστὶ μέχρι πόρρω τῆς ἡλικίας.
さらに、幼い子供たちは年齢がかなり進むまでは小人のようでもある。
Περὶ μὲν οὖν μνήμης καὶ τοῦ μνημονεύειν, τίς ἡ φύσις αὐτῶν καὶ τίνι τῶν τῆς ψυχῆς μνημονεύει τὰ ζῷα, καὶ περὶ τοῦ ἀναμιμνήσκεσθαι, τί ἐστι καὶ πῶς γίνεται καὶ διὰ τίν’ αἰτίαν, εἴρηται.
さて、記憶と記憶することについて、それらの本性がどのようなものであり、動物が魂のどの部分によって記憶するのか、また想起することについて、それが何であり、どのようにして、いかなる原因によって生じるのかについては、述べられた。