Humanitext Reader

ガレノス · 諸技芸修得への勧告 §1-3

ロゴスと技術の価値および運とヘルメスの対比

1 / 11 箇所 · ギリシア語

要旨

ガレノスが、人間に固有の「ロゴス」と「技術」の価値を説き、不安定な運(テュケー)を盲目の操舵手に例えて警告し、安定した理性の象徴であるヘルメスに従うよう勧告する。

§1## ΓΑΛΠΝΟΥ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΕΠ ΙΑΤΡΙΚΗΝ. Εἰ μὲν μηδ’ ὅλως λόγου μέτεστι τοῖς ἀλόγοις ὀνομαζομένοις ζῴοις ἄδηλόν ἐστιν.
## ガレノス著『医学への勧告』いわゆる理性なき動物たちにロゴスが全く備わっていないのかどうかは、定かではない。
ἴσως γὰρ εἰ καὶ μὴ τοῦ κατὰ τὴν φωνήν, ὃν καὶ προφορικὸν ὀνομάζουσιν, ἀλλὰ τοῦ γε 〈κατὰ〉 τὴν ψυχήν, ὃν ἐνδιάθετον καλοῦσι, μετέχει πάντα, τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ’ ἧττον.
けだし、おそらく、声によるもの(それを人々は発話ロゴスと呼ぶ)は共有していないとしても、魂によるもの(それを人々は内在ロゴスと呼ぶ)は、すべての動物がある程度、あるものは多く、あるものは少なく、共有しているからである。
ὅτι μέντοι πλεῖστον ὅσον αὐτῶν διενηνόχασιν οἱ ἄνθρωποι, πρόδηλον ἡμῖν ἐστιν ὁρῶσι τό τε πλῆθος τῶν τεχνῶν ὧν μεταχειρίζεται τὸ ζῷον τοῦτο καὶ ὅτι μόνος ἅνθρωπος ἐπιστήμης ἐπιδεκτικὸς ἣν ἂν ἐθελήσῃ τέχνην μανθάνει.
しかしながら、人間が彼らとどれほど大きく異なっているかは、この動物が駆使する技術の多さ、そして人間だけが知識を受け入れる能力を持ち、望むいかなる技術をも学ぶということを、見る我々にとって明白である。
τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ζῷα σχεδὸν ἄτεχνα πάντ’ ἐστι πλὴν ὀλίγων δή τινων ἐν ὀλίγοις·
というのも、他の動物は、ごく一部のものがいくつかの少数の技術を持つほかは、ほぼすべて無技術だからである。
ἀλλὰ καὶ ταῦτα φύσει μᾶλλον ἢ προαιρέσει τεχνῶν εὐτύχηκεν·
しかし、それらにしても、選択によるというよりは自然によって技術に恵まれているのである。
ὁ δ’ ἄνθρωπος οὔτε τινὸς τῶν παρ’ ἐκείνοις ἀμελέτητος, 〈ὃς〉 [ἀλλὰ] καὶ τὴν ὑφαντικὴν ἐμιμήσατο τὰς ἀράχνας καὶ πλάττει καθάπερ αἱ μέλισσαι καὶ τοῦ νεῖν οὐκ ἀνάσκητός ἐστι καίτοι πεζὸς ὤν, ἀλλὰ καὶ τῶν θείων τεχνῶν οὐκ ἀπολείπεται, ζηλῶν μὲν τὴν Ἀσκληπιοῦ τέχνην ἰατρικήν, ζηλῶν δ’ Ἀπόλλωνος αὐτήν τε ταύτην καὶ τὰς ἄλλας ἁπάσας ἃς ἔχει, τοξικὴν μουσικὴν μαντικήν, ἔτι τε τῶν Μουσῶν τὴν ἑκάστης ἰδίαν.
他方、人間は、それらの動物が持つ技術のいずれにも不慣れではない。 〈彼は〉蜘蛛を模倣して織物技術を、また蜂のように成形を模倣し、陸上生物であるにもかかわらず泳ぐ訓練も怠らない。 さらに、神的な技術においても劣ることはなく、アスクレピオスの医学技術を熱心に模倣し、またアポロンのこの技術そのものおよび彼が持つ他のすべての技術、すなわち弓術、音楽、予言を、さらにミューズたちの各々の固有の技術を熱心に模倣する。
οὐδὲ γὰρ γεωμετρίας οὐδ’ ἀστρονομίας ἀφίσταται, ἀλλὰ καὶ τὰ τῆς γῆς νέρθεν καὶ τὰ ὕπερθε τοῦ οὐρανοῦ κατὰ Πίνδαρον ἐπισκοπεῖ.
実際、幾何学や天文学からも退くことなく、ピンダロスの言うように「地の底にあるものも、天の上にあるものも」探究する。
ἐξεπορίσατο δ’ ὑπὸ φιλοπονίας καὶ τὸ μέγιστον τῶν θείων ἀγαθῶν φιλοσοφίαν.
そして勤勉さによって、神的な善のうち最大のものである哲学をも獲得した。
διὰ ταῦτα τοίνυν κἂν 〈εἰ〉 λόγου μέτεστι τοῖς ἄλλοις ζῴοις, κατ’ ἐξοχὴν αὐτῶν [καὶ] ὁ ἄνθρωπος μόνος ὀνομάζεται λογικός.
それゆえに、たとえ他の動物にロゴスが備わっているとしても、彼らに対して卓越しているがゆえに、人間だけが「ロゴス的」と名付けられるのである。
§2πῶς οὖν οὐκ αἰσχρόν, ᾧ μόνῳ τῶν ἐν ἡμῖν κοινωνοῦμεν θεοῖς, τούτου μὲν ἀμελεῖν, ἐσπουδακέναι δὲ περί τι τῶν ἄλλων, τέχνης μὲν ἀναλήψεως καταφρονοῦντα, Τύχῃ δ’ ἑαυτὸν ἐπιτρέποντα·
では、我々の中にあるもののうち、それによってのみ神々と交わるもの、これをなおざりにし、他の何かに熱中することは、どうして恥ずべきことではないだろうか。 技術の獲得を軽蔑し、運に身を委ねながら。
ἧς τὴν μοχθηρίαν ἐμφανίσαι βουληθέντες οἱ παλαιοὶ γράφοντες καὶ πλάττοντες αὐτὴν οὐ μόνον ἐν εἴδει γυναικὸς ἠρκέσθησαν (καίτοι 〈καὶ〉 τοῦθ’ ἱκανὸν ἦν ἀνοίας σύμβολον) ἀλλὰ καὶ πηδάλιον ἔδοσαν ἐν χεροῖν ἔχειν αὐτῇ καὶ τοῖν ποδοῖν ὑπέθεσαν βάσιν σφαιρικήν, ἐστέρησαν δὲ καὶ τοῖν ὀφθαλμοῖν, ἐνδεικνύμενοι διὰ τούτων ἁπάντων τὸ τῆς τύχης ἄστατον.
古代の人々は、彼女のたちの悪さを明示しようとして、彼女を絵や彫刻に表す際、ただ女性の姿にするだけ(それだけでも愚かさの十分な象徴ではあったが)にとどまらず、両手に舵を持たせ、両足の下には球体の土台を置き、両の目をも奪った。 これらすべてによって、運の不安定さを示したのである。
ὥσπερ οὗν ἐν νηὶ χειμαζομένῃ σφοδρῶς, ὡς ἐπικλύζεσθαί τε τοῖς κύμασι καὶ κινδυνεύειν βυθισθῆναι, μοχθηρῶς ἄν τις πράξειεν ἐπιτρέψας τὰ πηδάλια κυβερνήτῃ τυφλῷ, κατὰ τὸν αὐτὸν οἶμαι τρόπον κἀν τῷ βίῳ, μειζόνων ναυαγιῶν περὶ πολλοὺς οἴκους γιγνομένων ἢ περὶ τὰ σκάφη κατὰ θάλατταν, οὐκ ὀρθῶς γιγνώσκοντός ἐστιν ἐπιτρέπειν ἑαυτὸν ἐν τοιαύταις περιστάσεσι πραγμάτων τυφλῇ δαίμονι μηδ’ αὐτῇ βεβαίως ἐστηριγμένῃ.
それゆえ、激しく嵐に見舞われ、波をかぶり沈没の危険にある船において、盲目の舵手に舵を委ねる者が悲惨な結果を招くように、同じやり方で、私の思うに、海上の船よりも多くの家庭においてより大きな難破が生じるこの人生においても、このような事態のただ中で、自分自身を、自らも安定して立っていない盲目の女神に委ねることは、正しく判断する者のすることではない。
ἔμπληκτός τε γάρ ἐστι καὶ ἄνους εἰς τοσοῦτον ὡς πολλάκις τοὺς ἀξιολόγους ἄνδρας παρερχομένη πλουτίζειν τοὺς ἀναξίους, οὐδὲ τούτους βεβαίως ἀλλ’ ὡς ἂν ἔδωκεν οὕτως πάλιν ἀφαιρεῖσθαι τὰ δοθέντα.
なぜなら、彼女は気まぐれで、きわめて愚かであり、しばしば価値ある人々を素通りして、価値なき人々を富ませ、しかも彼らに対しても安定して与えるのではなく、与えたものを再び奪い去るからである。
ταύτῃ τῇ δαίμονι πλῆθος ἀνδρῶν ἀμαθῶν οὐκ ὀλίγον ἕπεται μηδέποτ’ ἐν ταὐτῷ μενούσῃ διὰ τὸ τῆς βάσεως εὐμετακύλιστον, ἥτις αὐτὴν ἄγει καὶ φέρει καὶ κατὰ κρημνῶν ἐνίοτε καὶ θαλάττης·
この女神には、土台が転がりやすいために決して同じ場所にとどまらない彼女に、少なからぬ無知な人々の群れが従っており、その土台が彼女をあちこちへ、時には崖の上や海へと引きずり回す。
ἔνθα συναπόλλυνται μὲν ἀλλήλοις ἑπόμενοι πάντες αὐτῇ, μόνη δ’ ἀβλαβὴς ἐκείνη διεξέρχεται καταγελῶσα τῶν ὀλοφυρομένων τε καὶ ἐγκαλούντων αὐτῇ ὅτ’ οὐδὲν ὄφελος.
そこでは、彼女に従うすべての者が互いに巻き添えになって滅びるが、彼女自身だけは無傷で通り抜け、何の役にも立たない時に至って泣き叫び彼女を非難する者たちを嘲笑うのである。
§3τὰ μὲν δὴ τῆς Τύχης ἔργα τοιαῦτα·
運の働きは実にこのようなものである。
τὸν δ’ Ἑρμῆν ἅτε λόγου μὲν ὄντα δεσπότην εὑρετὴν δὲ τέχνης ἁπάσης θέασαι πάλιν ὅπως ἐξ ὑπεναντίου τῇ Τύχῃ κεκοσμήκασιν 〈οἱ〉 παλαιοὶ γράφοντές τε καὶ πλάττοντες.
他方、ロゴスの主人であり、あらゆる技術の発見者であるヘルメスを、古代の画家や彫刻家たちが、運とは正反対にどのように表現したかを今一度見てみるがいい。
νεανίσκος ἐστὶν ὡραῖος, οὐκ ἐπίκτητον οὐδὲ κομμωτικὸν ἔχων κάλλος, ἀλλ’ εὐθὺς ὥστε συνεμφαίνεσθαι τὴν τῆς ψυχῆς ἀρετὴν δι’ αὐτοῦ.
彼は若く美しい青年であり、人為的あるいは化粧による美しさではなく、その美を通じて魂の徳がただちに現れ出るような美を持っている。
ἐστὶ δὲ φαιδρὸς μὲν τὰς ὄψεις, δέδορκε δὲ δριμύ, καὶ ἡ βάσις τὸ πάντων σχημάτων ἑδραιότατόν τε καὶ ἀμεταπτωτότατον ἔχει τὸν κύβον.
顔立ちは晴れやかで、眼光は鋭く、その足元は、すべての形状の中で最も堅固で不変である立方体を持っている。
ἔσθ’ ὅτε δὲ καὶ αὐτὸν τὸν θεὸν τούτῳ τῷ σχήματι κοσμοῦσιν.
時には神自身をこの形状で表すこともある。
ἴδοις δ’ ἂν τοὺς θιασώτας αὐτοῦ φαιδροὺς μὲν ὁμοίως τῷ καθηγουμένῳ θεῷ, μεμφομένους δ’ οὐδέποτ’ αὐτὸν ὥσπερ οἱ τὴν Τύχην, οὐδ’ ἀπολειπομένους ποτ’ οὐδὲ χωριζομένους, ἀλλ’ ἑπομένους τε καὶ διὰ παντὸς ἀπολαύοντας τῆς προνοίας αὐτοῦ.
彼の信者たちを見れば、彼らを導く神と同じように晴れやかであり、運に従う者たちのように彼を非難することは決してなく、決して離れることも分かれることもなく、彼に従い、常に彼の配慮の恩恵を享受しているのである。

語釈・文法注

  1. 1rτοῦ κατὰ τὴν ψυχήν, ὃν ἐνδιάθετον καλοῦσι — ストア派に由来する「内在ロゴス(logos endiathetos)」と「発話ロゴス(logos prophorikos)」の区別。ここでは、言葉を発しない動物たちも魂の内部ではある程度ロゴスを共有している可能性を示唆している。
  2. 1rὁρῶσι — 与格現在分詞複数。先行する人称代名詞 ἡμῖν(「我々にとって」)と性・数・格が一致しており、付帯状況または「我々がそれを見る時に」という時を表す副詞的用法として解釈するのが最も自然である。
  3. p.2οὐκ ὀρθῶς γιγνώσκοντός ἐστιν — 属格と連結動詞 ἐστί(ν) の組み合わせにより、「〜の性質(本分)である」という特徴やふさわしさを表す。ここでは、否定辞 οὐκ がかかり、「正しく判断する(あるいは分別のある)者のすることではない」という意味になる。
  4. p.2ὡς ἂν ἔδωκεν — 接続詞 ὡς に ἄν +直説法過去(ἔδωκεν)が続く。条件を伴う潜在的なニュアンス、または反実仮想的な比較(「あたかも彼女が気まぐれに与えたかのように」)を表す表現である。

この箇所を引用する

ガレノス, 諸技芸修得への勧告 §1-3. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg0057.tlg001.humanitext-grc2:1-3

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。