← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§9.6.30-9.6.33

レウキッポスの生涯と原子論的宇宙論

レウキッポスの出身や師弟関係、原子と空虚による世界生成、天体や大地の構造、食や天変地異の生起機構に関する学説の概要を述べる。

← 前次 →

Λεύκιππος Ἐλεάτης, ὡς δέ τινες, Ἀβδηρίτης, κατʼ ἐνίους δὲ Μιλήσιος. οὗτος ἤκουσε Ζήνωνος. ἤρεσκε δʼ αὐτῷ ἄπειρα εἶναι τὰ πάντα καὶ εἰς ἄλληλα μεταβάλλειν, τό τε πᾶν εἶναι κενὸν καὶ πλῆρες [σωμάτων]. τούς τε κόσμους γίνεσθαι σωμάτων εἰς τὸ κενὸν ἐμπιπτόντων καὶ ἀλλήλοις περιπλεκομένων· ἔκ τε τῆς κινήσεως κατὰ τὴν αὔξησιν αὐτῶν γίνεσθαι τὴν τῶν ἀστέρων φύσιν. φέρεσθαι δὲ τὸν ἥλιον ἐν μείζονι κύκλῳ περὶ τὴν σελήνην· τὴν γῆν ὀχεῖσθαι περὶ τὸ μέσον δινουμένην· σχῆμά τʼ αὐτῆς τυμπανῶδες εἶναι. πρῶτός τε ἀτόμους ἀρχὰς ὑπεστήσατο. 〈καὶ〉 κεφαλαιωδῶς μὲν ταῦτα· ἐπὶ μέρους δʼ ὧδε ἔχει.

レウキッポスはエレアの人であるが、ある人々によればアブデラの人、また別の人々によればミレトスの人である。この人物はゼノンの講義を聴いた。彼に受け入れられていた見解は、万物は無限であり、相互へと変化すること、そして全体(宇宙)は空虚と[物体で]充満したものであることであった。また諸世界は、諸物体が空虚の中へと落ち込み、相互に絡み合うことによって生成すること、そしてそれらの増大に伴う運動から天体の本性が生じることであった。また太陽は月を取り巻くより大きな円軌道の中を運行すること、大地は中心のまわりを回転しながら運ばれていること、大地の形状は太鼓状であることであった。そして彼が最初に原子(不可分割体)を原理として措定した。概括的にはこれらのとおりであるが、個別的には以下のようになっている。

Τὸ μὲν πᾶν ἄπειρόν φησιν, ὡς προείρηται· τούτου δὲ τὸ μὲν πλῆρες εἶναι, τὸ δὲ κενόν, 〈ἃ〉 καὶ στοιχεῖά φησι. κόσμους τε ἐκ τούτων ἀπείρους εἶναι καὶ διαλύεσθαι εἰς ταῦτα. γίνεσθαι δὲ τοὺς κόσμους οὕτω· φέρεσθαι κατʼ ἀποτομὴν ἐκ τῆς ἀπείρου πολλὰ σώματα παντοῖα τοῖς σχήμασιν εἰς μέγα κενόν, ἅπερ ἀθροισθέντα δίνην ἀπεργάζεσθαι μίαν, καθʼ ἣν προσκρούοντα 〈ἀλλήλοισ〉 καὶ παντοδαπῶς κυκλούμενα διακρίνεσθαι χωρὶς τὰ ὅμοια πρὸς τὰ ὅμοια. ἰσορρόπων δὲ διὰ τὸ πλῆθος μηκέτι δυναμένων περιφέρεσθαι1, τὰ μὲν λεπτὰ χωρεῖν εἰς τὸ ἔξω κενόν, ὥσπερ διαττώμενα· τὰ δὲ λοιπὰ συμμένειν καὶ περιπλεκόμενα συγκατατρέχειν ἀλλήλοις καὶ ποιεῖν πρῶτόν τι σύστημα σφαιροειδές.

全体は、すでに述べられたように無限であると彼は言う。そしてそのうち一方は充満したものであり、他方は空虚であって、彼はこれらを構成要素(元素)とも呼んでいる。諸世界はこれらから無数に生じ、またこれらへと分解される。諸世界は次のようにして生成する。すなわち、あらゆる形の多数の物体が無限なるものから切り離されて巨大な空虚へと運ばれ、これらが集まって一つの渦巻きを生み出し、その渦巻きにおいて互いに衝突し、あらゆる仕方で旋回しながら、似たものは似たものへと分別される。しかしその夥しさのために均衡を保ったままではもはや旋回しえなくなると、微細なものは篩にかけられるかのように外側の空虚へと進み出るが、残りのものは一つに留まり、互いに絡み合って共に疾走し、最初の球状の組織体を形成する。

τοῦτο δʼ οἷον ὑμένα ἀφίστασθαι, περιέχοντʼ ἐν ἑαυτῷ παντοῖα σώματα2· ὧν κατὰ τὴν τοῦ μέσου ἀντέρεισιν περιδινουμένων λεπτὸν γενέσθαι τὸν πέριξ ὑμένα, συρρεόντων ἀεὶ τῶν συνεχῶν κατʼ ἐπίψαυσιν τῆς δίνης. καὶ οὕτω γενέσθαι τὴν γῆν, συμμενόντων τῶν ἐνεχθέντων ἐπὶ τὸ μέσον. αὐτόν τε πάλιν τὸν περιέχοντα οἷον ὑμένα αὔξεσθαι κατὰ τὴν ἐπέκκρισιν τῶν ἔξωθεν σωμάτων· δίνῃ τε φερόμενον αὐτὸν ὧν ἂν ἐπιψαύσῃ, ταῦτα ἐπικτᾶσθαι. τούτων δέ τινα συμπλεκόμενα ποιεῖν σύστημα, τὸ μὲν πρῶτον κάθυγρον καὶ πηλῶδες, ξηρανθέντα καὶ περιφερόμενα σὺν τῇ τοῦ ὅλου δίνῃ, εἶτʼ ἐκπυρωθέντα τὴν τῶν ἀστέρων ἀποτελέσαι φύσιν.

そしてこの組織体が膜のように分離し、自らの内にあらゆる物体を包み込む。それらの物体が中心の抗拒(抵抗)に応じて渦巻いて旋回するうちに、周囲の膜は薄小になる。渦巻きの接触によって連続的なものが絶えず流入するからである。そして中心へと運ばれたものどもが留まり続けることによって、大地がこのようにして形成された。また、包み込んでいる膜のようなものそれ自体も、外側の諸物体の付加によって増大する。そして渦巻きによって運ばれつつ、それが接触するものを何であれ獲得して併合する。これらのうちの幾つかは互いに絡み合って一つの組織体をなし、最初は湿気を含んで泥状であったが、乾燥し、全体の渦巻きとともに旋回し、次いで発火して天体の本性を完成させた。

Εἶναι δὲ τὸν τοῦ ἡλίου κύκλον ἐξώτατον, τὸν δὲ τῆς σελήνης προσγειότατον, τῶν ἄλλων μεταξὺ τούτων. καὶ πάντα μὲν τὰ ἄστρα πυροῦσθαι διὰ τὸ τάχος τῆς φορᾶς, τὸν δʼ ἥλιον 〈καὶ〉 ὑπὸ τῶν ἀστέρων ἐκπυροῦσθαι· τὴν δὲ σελήνην τοῦ πυρὸς ὀλίγον μεταλαμβάνειν. ἐκλείπειν δʼ ἥλιον καὶ σελήνην 〈* * τὴν δὲ λόξωσιν τοῦ Ζῳδιακοῦ γενέσθαι〉 τῷ κεκλίσθαι τὴν γῆν πρὸς μεσημβρίαν3· τὰ δὲ πρὸς ἄρκτῳ ἀεί τε νίφεσθαι καὶ κατάψυχρα εἶναι καὶ πήγνυσθαι. καὶ τὸν μὲν ἥλιον ἐκλείπειν σπανίως, τὴν δὲ σελήνην συνεχές, διὰ τὸ ἀνίσους εἶναι τοὺς κύκλους αὐτῶν. εἶναί τε ὥσπερ γενέσεις κόσμου, οὕτω καὶ αὐξήσεις καὶ φθίσεις καὶ φθοράς, κατά τινα ἀνάγκην, ἣν ὁποία ἐστὶν 〈οὐ〉 διασαφεῖ.

太陽の円軌道は最も外側にあり、月の軌道は大地に最も近く、他の天体の軌道はこれらの間にある。そしてすべての天体はその運行の速さゆえに燃え上がるが、太陽は他の天体によっても燃え立たされる。一方、月は火をわずかしか受け取らない。太陽と月が食を起こすこと[……そして黄道帯の傾斜が生じること]は、大地が南に向かって傾いていることによる。また北方の地域は常に雪が降り、極寒であり、氷結している。そして太陽の食は稀であり、月の食は頻繁であるのは、両者の円軌道が等しくないためである。世界の生成があるのと同様に、世界の増大、衰退、消滅も存在し、それはある必然によるが、それがどのようなものであるかを彼はいっさい明言していない。

構文注3 件
  1. 9.6.31ἰσορρόπων δὲ διὰ τὸ πλῆθος μηκέτι δυναμένων περιφέρεσθαι

    ἰσορρόπων... δυναμένων は属格独立構文(Genitive Absolute)。ἰσορρόπων は「釣り合いを保ったまま」「等しい重さ・勢力で」を意味する形容詞であり、多数の物体が互いに拮抗・均衡してそれ以上回転を維持できなくなった状況を理由とともに表している。

  2. 9.6.32τοῦτο δʼ οἷον ὑμένα ἀφίστασθαι, περιέχοντʼ ἐν ἑαυτῷ παντοῖα σώματα

    περιέχοντʼ は男性単数対格の分詞 περιέχοντα で、直前の οἷον ὑμένα(膜のようなもの)に一致している(主語 τοῦτο は中性)。この分詞句全体が不定詞 ἀφίστασθαι の目的語/補語的修飾をなし、「この組織体が、自らの内にあらゆる物体を包み込む膜のように分離する」という構造をとる。

  3. 9.6.33τῷ κεκλίσθαι τὴν γῆν πρὸς μεσημβρίαν

    冠詞付き不定詞(完了受動相)の前置与格 τῷ は原因を表す与格(dative of cause)であり、意味上の対格主語 τὴν γῆν を伴って「大地が南に向かって傾斜していることによって」の意をなす。先行する食および黄道傾斜の理由を導いている。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:9.6.30-9.6.33