- 底本
- Diogenes Laertius. Hicks, R. D., editor. Cambridge, MA.: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1925.
- 翻訳
- AI生成(gemini-3.8-flash) — 機械翻訳のため誤りを含む場合があります
- 言語
- 日本語 · English · 简体中文 · 한국어
- CTS URN
- urn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:9.1.7-9.1.11
- 出力
- Humanitext Reader · reader.humanitext.ai · 2026-09-29
ヘラクレイトスの宇宙論(万物は火であり対立物の調和による流転にあること、上りと下りの道、天体の器、四季と天候の起源)を概括し、ソクラテスへの言及に触れて伝記を締めくくる。
Ἐδόκει δʼ αὐτῷ καθολικῶς μὲν τάδε· ἐκ πυρὸς τὰ πάντα συνεστάναι καὶ εἰς τοῦτο ἀναλύεσθαι· πάντα δὲ γίνεσθαι καθʼ εἱμαρμένην καὶ διὰ τῆς ἐναντιοδρομίας ἡρμόσθαι τὰ ὄντα· καὶ πάντα ψυχῶν εἶναι καὶ δαιμόνων πλήρη. εἴρηκε δὲ καὶ περὶ τῶν ἐν κόσμῳ συνισταμένων πάντων παθῶν, ὅτι τε ὁ ἥλιός ἐστι τὸ μέγεθος οἷος φαίνεται. λέγεται δὲ καὶ ψυχῆς πείρατα ἰὼν οὐκ ἂν ἐξεύροιο, πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν· οὕτω βαθὺν λόγον ἔχει. τήν τʼ οἴησιν ἱερὰν νόσον ἔλεγε καὶ τὴν ὅρασιν ψεύδεσθαι. λαμπρῶς τʼ ἐνίοτε ἐν τῷ συγγράμματι καὶ σαφῶς ἐκβάλλει1, ὥστε καὶ τὸν νωθέστατον ῥᾳδίως γνῶναι καὶ δίαρμα ψυχῆς λαβεῖν· ἥ τε βραχύτης καὶ τὸ βάρος τῆς ἑρμηνείας ἀσύγκριτον2.
彼が全体として抱いていた学説は以下の通りである。万物は火から成り立っており、火へと解消される。万物は運命に従って生じ、実在する事物は対立物の相反する運動を通じて調和している。そして万物は魂と神霊に満ちている。彼はまた世界のうちに生じるすべての現象についても語り、太陽の大きさは見えている通りの大きさであるとした。また次のようにも言われている。 「魂の限界は、たとえあらゆる道を歩んで行ったとしても見出すことはできないだろう。それほどに深いロゴスを魂は持っているのだ。」 また彼は独断的思い込みを「神聖病」と呼び、視覚は欺くと言っていた。時に彼は著作において鮮やかかつ明晰に自らを表現し、最も鈍重な者であっても容易に理解して魂の高揚を得られるほどである。その表現の簡潔さと重厚さは比類のないものである。
Καὶ τὰ ἐπὶ μέρους δὲ αὐτῷ ὧδʼ ἔχει τῶν δογμάτων· πῦρ εἶναι στοιχεῖον καὶ πυρὸς ἀμοιβὴν τὰ πάντα, ἀραιώσει καὶ πυκνώσει γινόμενα. σαφῶς δʼ οὐδὲν ἐκτίθεται. γίνεσθαί τε πάντα κατʼ ἐναντιότητα καὶ ῥεῖν τὰ ὅλα ποταμοῦ δίκην, πεπεράνθαι τε τὸ πᾶν καὶ ἕνα εἶναι κόσμον· γεννᾶσθαί τε αὐτὸν ἐκ πυρὸς καὶ πάλιν ἐκπυροῦσθαι κατά τινας περιόδους ἐναλλὰξ τὸν σύμπαντα αἰῶνα· τοῦτο δὲ γίνεσθαι καθʼ εἱμαρμένην. τῶν δὲ ἐναντίων τὸ μὲν ἐπὶ τὴν γένεσιν ἄγον καλεῖσθαι πόλεμον καὶ ἔριν, τὸ δʼ ἐπὶ τὴν ἐκπύρωσιν ὁμολογίαν καὶ εἰρήνην, καὶ τὴν μεταβολὴν ὁδὸν ἄνω κάτω, τόν τε κόσμον γίνεσθαι κατʼ αὐτήν.
彼の個別の学説は次の通りである。火が元素であり、万物は火の交換物であって、希薄化と濃厚化によって生じる。ただし彼は何も明晰には開陳していない。万物は対立に従って生じ、全体は川のように流れており、宇宙全体は有限であって世界は唯一である。世界は火から生まれ、全永遠を通じて一定の周期に従って交互にふたたび炎上する。そしてこのことは運命に従って生じる。対立物のうち、生成へと導くものは戦争および不和と呼ばれ、炎上へと導くものは合意および平和と呼ばれ、変化は「上り下りの道」であり、世界はこの道に従って生じる。
Πυκνούμενον γὰρ τὸ πῦρ ἐξυγραίνεσθαι συνιστάμενόν τε γίνεσθαι ὕδωρ, πηγνύμενον δὲ τὸ ὕδωρ εἰς γῆν τρέπεσθαι· καὶ ταύτην ὁδὸν ἐπὶ τὸ κάτω εἶναι. πάλιν τε αὖ τὴν γῆν χεῖσθαι, ἐξ ἧς τὸ ὕδωρ γίνεσθαι, ἐκ δὲ τούτου τὰ λοιπά, σχεδὸν πάντα ἐπὶ τὴν ἀναθυμίασιν ἀνάγων τὴν ἀπὸ τῆς θαλάττης· αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἐπὶ τὸ ἄνω ὁδός. γίνεσθαι δʼ ἀναθυμιάσεις ἀπό τε γῆς καὶ θαλάττης, ἃς μὲν λαμπρὰς καὶ καθαράς, ἃς δὲ σκοτεινάς. αὔξεσθαι δὲ τὸ μὲν πῦρ ὑπὸ τῶν λαμπρῶν, τὸ δὲ ὑγρὸν ὑπὸ τῶν ἑτέρων. τὸ δὲ περιέχον ὁποῖόν ἐστιν οὐ δηλοῖ· εἶναι μέντοι ἐν αὐτῷ σκάφας ἐπεστραμμένας κατὰ κοῖλον πρὸς ἡμᾶς, ἐν αἷς ἀθροιζομένας τὰς λαμπρὰς ἀναθυμιάσεις ἀποτελεῖν φλόγας, ἃς εἶναι τὰ ἄστρα.
なぜなら、火は凝縮して湿気を帯び、凝集して水となり、水は固まって土へと転じるからである。そしてこれが「下りへの道」である。またふたたび土は溶け、そこから水が生じ、この水から残りのものが生じるが、彼はほぼすべてのものを海からの蒸気に帰着させている。これが「上りへの道」である。蒸気は大地と海の両方から生じ、あるものは明るく清澄であり、あるものは暗い。明るい蒸気によって火が増大し、もう一方の蒸気によって湿気が増大する。世界を取り巻く包容物がどのようなものであるかは明示していない。しかしその中には、私たちに向けて窪んだ面を向けた椀状の器があり、その中で明るい蒸気が集まることで炎が生じ、それらが天体であるという。
λαμπροτάτην δὲ εἶναι τὴν τοῦ ἡλίου φλόγα καὶ θερμοτάτην. τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ἄστρα πλεῖον ἀπέχειν ἀπὸ γῆς καὶ διὰ τοῦτο ἧττον λάμπειν καὶ θάλπειν, τὴν δὲ σελήνην προσγειοτέραν οὖσαν μὴ διὰ τοῦ καθαροῦ φέρεσθαι τόπου. τὸν μέντοι ἥλιον ἐν διαυγεῖ καὶ ἀμιγεῖ κινεῖσθαι καὶ σύμμετρον ἀφʼ ἡμῶν ἔχειν διάστημα· τοιγάρτοι μᾶλλον θερμαίνειν τε καὶ φωτίζειν. ἐκλείπειν τε ἥλιον καὶ σελήνην, ἄνω στρεφομένων τῶν σκαφῶν· τούς τε κατὰ μῆνα τῆς σελήνης σχηματισμοὺς γίνεσθαι στρεφομένης ἐν αὐτῇ κατὰ μικρὸν τῆς σκάφης. ἡμέραν τε καὶ νύκτα γίνεσθαι καὶ μῆνας καὶ ὥρας ἐτείους καὶ ἐνιαυτοὺς ὑετούς τε καὶ πνεύματα καὶ τὰ τούτοις ὅμοια κατὰ τὰς διαφόρους ἀναθυμιάσεις.
そして太陽の炎は最も明るく、最も熱い。他の天体は大地からより遠く離れているために輝きも熱も劣り、月は大地により近いものの、清澄な領域を運行していないからである。これに対して太陽は透明で混じりけのない領域を動き、私たちから適度な距離を保っている。それゆえに太陽はより熱を与え、より照らすのである。太陽や月の日食・月食は、これらの椀が上方に回転することによって起こり、月が毎月見せる満ち欠けの形象は、その椀がその位置で少しずつ回転することによって生じる。また昼と夜、月、季節、年、雨や風、およびこれらに類するものは、様々な蒸気の変化に従って生じる。
τὴν μὲν γὰρ λαμπρὰν ἀναθυμίασιν φλογωθεῖσαν ἐν τῷ κύκλῳ τοῦ ἡλίου ἡμέραν ποιεῖν, τὴν δὲ ἐναντίαν ἐπικρατήσασαν νύκτʼ ἀποτελεῖν· καὶ ἐκ μὲν τοῦ λαμπροῦ τὸ θερμὸν αὐξόμενον θέρος ποιεῖν, ἐκ δὲ τοῦ σκοτεινοῦ τὸ ὑγρὸν πλεονάζον χειμῶνα ἀπεργάζεσθαι. ἀκολούθως δὲ τούτοις καὶ περὶ τῶν ἄλλων αἰτιολογεῖ. περὶ δὲ τῆς γῆς οὐδὲν ἀποφαίνεται ποία τίς ἐστιν, ἀλλʼ οὐδὲ περὶ τῶν σκαφῶν. καὶ ταῦτα μὲν ἦν αὐτῷ τὰ δοκοῦντα. Τὰ δὲ περὶ Σωκράτους καὶ ὅσα ἐντυχὼν τῷ συγγράμματι εἴποι3, κομίσαντος Εὐριπίδου, καθά φησιν Ἀρίστων, ἐν τῷ περὶ Σωκράτους εἰρήκαμεν.
なぜなら、明るい蒸気が太陽の軌道の中で燃え上がると昼を生み出し、反対の蒸気が優勢になると夜をもたらすからである。また明るいものから熱が増大すると夏を生み出し、暗いものから湿気が過剰になると冬を生み出す。これらの原理に従って、彼は他の現象についても原因を説明している。しかし大地がどのような性質のものであるかについては何も言明しておらず、椀状の器についても同様である。以上が彼の見解であった。 なお、ソクラテスに関すること、またアリストンが言うようにエウリピデスがその書物を持参した際に、ソクラテスがその著作を読んで述べたことについては、『ソクラテス伝』においてすでに我々は述べておいた。
- 9.1.7ἐκβάλλει
自動詞的用法で「吐露する」「言葉を発する」、あるいは比喩的に「あふれ出させる」の意。文脈上、簡潔かつ鮮明な警句を放つヘラクレイトスの文体(発話行為)を指している。
- 9.1.7ἀσύγκριτον
主語として女性名詞 ἡ βραχύτης と中性名詞 τὸ βάρος という異なる性の抽象名詞が並列されているのに対し、述語形容詞が中性単数形 ἀσύγκριτον(ἐστί の省略)で置かれている。抽象概念を一個の事態・性質として総括する古典ギリシア語の標準的な述語一致構文。
- 9.1.11ὅσα ἐντυχὼν τῷ συγγράμματι εἴποι
間接話法あるいは過去の出来事の回想に従属する関係節内の斜格希求法(optative of indirect discourse / secondary sequence)。過去の時点においてソクラテスが語った内容(「語ったであろうこと」)を表す。
