← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§7.1.40-7.1.44

哲学の三分法の比喩と論理学の体系

ストア派における哲学の三分法(論理学・倫理学・自然学)の比喩や順序をめぐる諸説を概観し、論理学を構成する修辞学と弁証法の定義、各々の区分(特に弁証法における意味内容と音声の二大部門、詭弁の種類など)を整理・詳述する。

← 前次 →

εἰκάζουσι δὲ ζῴῳ τὴν φιλοσοφίαν, ὀστοῖς μὲν καὶ νεύροις τὸ λογικὸν προσομοιοῦντες, τοῖς δὲ σαρκωδεστέροις τὸ ἠθικόν, τῇ δὲ ψυχῇ τὸ φυσικόν. ἢ πάλιν ᾠῷ· τὰ μὲν γὰρ ἐκτὸς εἶναι τὸ λογικόν1, τὰ δὲ μετὰ ταῦτα τὸ ἠθικόν, τὰ δʼ ἐσωτάτω τὸ φυσικόν. ἢ ἀγρῷ παμφόρῳ· οὗ τὸν μὲν περιβεβλημένον φραγμὸν τὸ λογικόν, τὸν δὲ καρπὸν τὸ ἠθικόν, τὴν δὲ γῆν ἢ τὰ δένδρα τὸ φυσικόν. ἢ πόλει καλῶς τετειχισμένῃ καὶ κατὰ λόγον διοικουμένῃ. Καὶ οὐθὲν μέρος τοῦ ἑτέρου ἀποκεκρίσθαι, καθά τινες αὐτῶν φασιν, ἀλλὰ μεμίχθαι αὐτά. καὶ τὴν παράδοσιν μικτὴν ἐποίουν. ἄλλοι δὲ πρῶτον μὲν τὸ λογικὸν τάττουσι, δεύτερον δὲ τὸ φυσικόν, καὶ τρίτον τὸ ἠθικόν· ὧν ἐστι Ζήνων ἐν τῷ Περὶ λόγου καὶ Χρύσιππος καὶ Ἀρχέδημος καὶ Εὔδρομος.

彼らは哲学を生体に例え、論理学を骨と筋肉に、倫理学を肉づきのより多い部分に、自然学を魂になぞらえている。あるいはまた卵に例える。すなわち外側の部分が論理学であり、それに続く部分が倫理学、最も内側の部分が自然学であるという。あるいは万物を実らせる果樹園に例え、それを取り囲む垣根が論理学、果実が倫理学、土地あるいは樹木が自然学であるという。あるいは立派に城壁を巡らされ理に適って統治されている都市に例える。 そして彼らのある者たちが言うには、いかなる部分も他の部分から切り離されてはおらず、それらは混じり合っているのである。そして教育の伝授も混交したものとして行っていた。しかし他の者たちは、第一に論理学を、第二に自然学を、そして第三に倫理学を配置する。これに属するのは『言論について』におけるゼノン、クリュシッポス、アルケデモス、そしてエウドロモスである。

Ὁ μὲν γὰρ Πτολεμαεὺς Διογένης ἀπὸ τῶν ἠθικῶν ἄρχεται, ὁ δʼ Ἀπολλόδωρος δεύτερα τὰ ἠθικά2, Παναίτιος δὲ καὶ Ποσειδώνιος ἀπὸ τῶν φυσικῶν ἄρχονται, καθά φησι Φανίας ὁ Ποσειδωνίου γνώριμος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Ποσειδωνείων σχολῶν. ὁ δὲ Κλεάνθης ἓξ μέρη φησί, διαλεκτικόν, ῥητορικόν, ἠθικόν, πολιτικόν, φυσικόν, θεολογικόν. ἄλλοι δʼ οὐ τοῦ λόγου ταῦτα μέρη φασίν, ἀλλʼ αὐτῆς τῆς φιλοσοφίας, ὡς Ζήνων ὁ Ταρσεύς. τὸ δὲ λογικὸν μέρος φασὶν ἔνιοι εἰς δύο διαιρεῖσθαι ἐπιστήμας, εἰς ῥητορικὴν καὶ εἰς διαλεκτικήν. τινὲς δὲ καὶ εἰς τὸ ὁρικὸν εἶδος, τὸ περὶ κανόνων καὶ κριτηρίων· ἔνιοι δὲ τὸ ὁρικὸν περιαιροῦσι.

というのも、プトレマイオスの弟子ディオゲネスは倫理学から始め、アポロドロスは倫理学を第二に置き、パナイティオスとポセイドニオスは自然学から始めるからである。ポセイドニオスの知人ファニアスが『ポセイドニオス学頭講義録』第一巻で述べている通りである。一方クレアンテスは、弁証法、修辞学、倫理学、政治学、自然学、神学の六つの部分があると言う。また他の者たちは、これらは言論の部分ではなく哲学自体の部分であると言い、タルソスのゼノンがその一人である。さらに論理学の部分は修辞学と弁証法という二つの学へと区分されると一部の者は言う。またある者たちは、規準と判定基準に関する定義的な種へも区分されるとするが、ある者たちは定義的部分を取り除く。

Τὸ μὲν οὖν περὶ κανόνων καὶ κριτηρίων παραλαμβάνουσι πρὸς τὸ τὴν ἀλήθειαν εὑρεῖν· ἐν αὐτῷ γὰρ τὰς τῶν φαντασιῶν διαφορὰς ἀπευθύνουσι. καὶ τὸ ὁρικὸν δὲ ὁμοίως πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας· διὰ γὰρ τῶν ἐννοιῶν τὰ πράγματα λαμβάνεται. τήν τε ῥητορικὴν ἐπιστήμην οὖσαν τοῦ εὖ λέγειν περὶ τῶν ἐν διεξόδῳ λόγων καὶ τὴν διαλεκτικὴν3 τοῦ ὀρθῶς διαλέγεσθαι περὶ τῶν ἐν ἐρωτήσει καὶ ἀποκρίσει λόγων· ὅθεν καὶ οὕτως αὐτὴν ὁρίζονται, ἐπιστήμην ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ οὐδετέρων. Καὶ τὴν μὲν ῥητορικὴν αὐτὴν εἶναι λέγουσι τριμερῆ· τὸ μὲν γὰρ αὐτῆς εἶναι συμβουλευτικόν, τὸ δὲ δικανικόν, τὸ δὲ ἐγκωμιαστικόν.

さて彼らは、規準と判定基準に関する部門を真理を発見するために採用している。その中で表象の差異を正すからである。同様に定義部門も真理の十全な認識のために採用される。諸概念を通じて事物が把握されるからである。また修辞学は連続した言論について巧みに語る学であり、弁証法は問いと答えにおける言論について正しく対話する学であるとする。それゆえ弁証法を彼らは、真なるもの、偽なるもの、およびそのいずれでもないものについての学と定義するのである。 そして彼らは修辞学それ自体が三つの部分から成ると言う。というのも、その一部分は審議的であり、一部分は司法(法廷的)であり、一部分は賞讃的(演説的)であるからである。

Εἶναι δʼ αὐτῆς τὴν διαίρεσιν εἴς τε τὴν εὕρεσιν καὶ εἰς τὴν φράσιν καὶ εἰς τὴν τάξιν καὶ εἰς τὴν ὑπόκρισιν. τὸν δὲ ῥητορικὸν λόγον εἴς τε τὸ προοίμιον καὶ εἰς τὴν διήγησιν καὶ τὰ πρὸς τοὺς ἀντιδίκους καὶ τὸν ἐπίλογον. Τὴν διαλεκτικὴν διαιρεῖσθαι εἴς τε τὸν περὶ τῶν σημαινομένων καὶ τῆς φωνῆς τόπον· καὶ τὸν μὲν τῶν σημαινομένων εἴς τε τὸν περὶ τῶν φαντασιῶν τόπον καὶ τῶν ἐκ τούτων ὑφισταμένων λεκτῶν ἀξιωμάτων4 καὶ αὐτοτελῶν καὶ κατηγορημάτων καὶ τῶν ὁμοίων ὀρθῶν καὶ ὑπτίων καὶ γενῶν καὶ εἰδῶν, ὁμοίως δὲ καὶ λόγων καὶ τρόπων καὶ συλλογισμῶν καὶ τῶν παρὰ τὴν φωνὴν καὶ τὰ πράγματα σοφισμάτων·

また修辞学の区分は、着想(発見)、表現(措辞)、配列、および演技(口演)へと及ぶとする。そして修辞的言論は、導入部(緒言)、陳述部、反対当事者への反駁部、および結語部へと区分されるとする。 弁証法は、意味されるものに関する部門と音声に関する部門へと区分されるとする。そして意味されるものに関する部門は、表象に関する部門と、これらに基づいて成立する表現可能体(レクタ)――命題、完結したもの、述語、およびこれらに類似する直立(能動)態・仰臥(受動)態、ならびに類と種――、同様に議論、推論形式、三段論法、さらに音声および事物に基づく詭弁に関する部門へと区分される。

ὧν εἶναι ψευδομένους λόγους5 καὶ ἀληθεύοντας καὶ ἀποφάσκοντας σωρίτας τε καὶ τοὺς ὁμοίους τούτοις, ἐλλιπεῖς καὶ ἀπόρους καὶ περαίνοντας καὶ ἐγκεκαλυμμένους κερατίνας τε καὶ οὔτιδας καὶ θερίζοντας. Εἶναι δὲ τῆς διαλεκτικῆς ἴδιον τόπον καὶ τὸν προειρημένον περὶ αὐτῆς τῆς φωνῆς, ἐν ᾧ δείκνυται ἡ ἐγγράμματος φωνὴ καὶ τίνα τὰ τοῦ λόγου μέρη, καὶ περὶ σολοικισμοῦ καὶ βαρβαρισμοῦ καὶ ποιημάτων καὶ ἀμφιβολιῶν καὶ περὶ ἐμμελοῦς φωνῆς καὶ περὶ μουσικῆς καὶ περὶ ὅρων κατά τινας καὶ διαιρέσεων καὶ λέξεων.

これら詭弁の中には、「嘘つきの議論」、真なる議論、否定の議論、連鎖推論(ソリテス)およびこれらに類するもの、欠陥のあるもの、解決不能なもの、結論に達するもの、「覆いをかけられたもの」、「角のある人」、「無名者(ノーバディ)」、「刈り取る者」がある。 また弁証法には、前述の音声それ自体に関する独自の部門があり、その中では文字化可能な音声や言論(品詞)の部分とは何かということが示され、さらに破格(文法違反)、野蛮語法、詩文、曖昧さ、節奏ある音声、音楽、ならびに一部の者によれば定義、区分、および語彙について論じられる。

構文注5 件
  1. 7.1.40τὰ μὲν γὰρ ἐκτὸς εἶναι τὸ λογικόν

    間接話法における対格不定詞構文。主動詞(εἰκάζουσι または φασί)に依存し、主語が対格 τὰ ἐκτός、述語が対格 τὸ λογικόν となっている。

  2. 7.1.41ὁ δʼ Ἀπολλόδωρος δεύτερα τὰ ἠθικά

    動詞の省略構文。前文の ἄρχεται や前節の τάττουσι(あるいは τίθησι)に相当する動詞(「第二に配置する」)が省略されており、δεύτερα は述語的対格、τὰ ἠθικά は目的語対格である。

  3. 7.1.42τήν τε ῥητορικὴν ἐπιστήμην οὖσαν τοῦ εὖ λέγειν... καὶ τὴν διαλεκτικὴν

    対格+分詞構文。先行文脈または後続の λέγουσι の支配下にある間接話法で、τήν τε ῥητορικὴν と τὴν διαλεκτικὴν が主語、ἐπιστήμην が分詞 οὖσαν に伴う述語対格である。分詞 οὖσαν は διαλεκτικήν の側にも共通して補われて係っている。

  4. 7.1.43τῶν ἐκ τούτων ὑφισταμένων λεκτῶν ἀξιωμάτων

    lekta(表現可能体)と同格またはそれを分節する諸概念の属格連続。lekta(中性複数属格)に対して、ἀξιωμάτων(命題)、αὐτοτελῶν(完結したもの)、κατηγορημάτων(述語)が同格的・下位分類的に並列されている。

  5. 7.1.44ὧν εἶναι ψευδομένους λόγους

    間接話法における関係節。関係代名詞 ὧν の先行詞は直前の σοφισμάτων(あるいは λόγων)。間接話法を引き継ぐ不定詞 εἶναι のもとで、ψευδομένους λόγους 以下の対格群が主語(あるいは補語)として機能している。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:7.1.40-7.1.44