← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§7.1.150-7.1.154

質料と実体の本性および気象と自然現象の原因

ストア派の質料論・実体論(全体と部分の質料、物体の有限性と受動性、無限分割と完全混和)、ダイモーンと英雄の定義、四季や風・虹・彗星・雨・雷・地震などの各種気象・自然現象の原因と分類が論じられる。

← 前次 →

Οὐσίαν δέ φασι τῶν ὄντων ἁπάντων τὴν πρώτην ὕλην, ὡς καὶ Χρύσιππος ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Φυσικῶν καὶ Ζήνων. ὕλη δέ ἐστιν ἐξ ἧς ὁτιδηποτοῦν γίνεται. καλεῖται δὲ διχῶς, οὐσία τε καὶ ὕλη, ἥ τε τῶν πάντων καὶ ἡ τῶν ἐπὶ μέρους. ἡ μὲν οὖν τῶν ὅλων οὔτε πλείων οὔτʼ ἐλάττων γίνεται, ἡ δὲ τῶν ἐπὶ μέρους καὶ πλείων καὶ ἐλάττων. σῶμα δέ ἐστι κατʼ αὐτοὺς ἡ οὐσία καὶ πεπερασμένη, καθά φησιν Ἀντίπατρος ἐν δευτέρῳ Περὶ οὐσίας καὶ Ἀπολλόδωρος ἐν τῇ Φυσικῇ. καὶ παθητὴ δέ ἐστιν, ὡς ὁ αὐτός φησιν· εἰ γὰρ ἦν ἄτρεπτος, οὐκ ἂν τὰ γινόμενα ἐξ αὐτῆς ἐγίνετο· ἔνθεν κἀκεῖνʼ ὡς ἥ τε τομὴ εἰς ἄπειρόν ἐστιν1. (ἣν ἄπειρον 〈οὐκ εἰς ἄπειρόν〉 φησιν ὁ Χρύσιππος· οὐ γάρ ἐστί τι ἄπειρον, εἰς ὃ γίνεται ἡ τομή. ἀλλʼ ἀκατάληκτός ἐστι.)

また彼らは、あらゆる存在するものの実体を根源的な質料であると言い、クリュシッポスが『自然学論考』第一巻で、またゼノンも述べる通りである。質料とは、それから何であれ生じるものである。そして実体および質料という二つの名で呼ばれ、万物のそれと個々の部分のそれとがある。したがって万物の質料は増えも減りもしないが、個々の部分の質料は増えもすれば減りもする。また彼らによれば、実体は物体であり有限であって、アンティパトロスが『実体について』第二巻で、またアポロドロスが『自然学』で述べる通りである。また同じ人物が言うように、実体は受動的でもある。なぜならもしそれが不変(無感動)であったなら、それから生じる諸々の事物は生じなかったであろうからである。そこからまた、分割が無際限であるということも導かれる(クリュシッポスはこの分割を限界がないと言い、無際限なものへ向かうのではないと言う。なぜなら分割の向かう先となるような何らかの無際限なものは存在せず、分割に終わりがないからである)。

Καὶ τὰς κράσεις δὲ διόλου γίνεσθαι, καθά φησιν ὁ Χρύσιππος ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Φυσικῶν, καὶ μὴ κατὰ περιγραφὴν καὶ παράθεσιν· καὶ γὰρ εἰς πέλαγος ὀλίγος οἶνος βληθεὶς ἐπὶ ποσὸν ἀντιπαρεκταθήσεται2, εἶτα συμφθαρήσεται. Φασὶ δʼ εἶναι καί τινας δαίμονας ἀνθρώπων συμπάθειαν ἔχοντας, ἐπόπτας τῶν ἀνθρωπείων πραγμάτων· καὶ ἥρωας τὰς ὑπολελειμμένας τῶν σπουδαίων ψυχάς. Τῶν δʼ ἐν ἀέρι γινομένων χειμῶνα μὲν εἶναί φασι τὸν ὑπὲρ γῆς ἀέρα κατεψυγμένον διὰ τὴν τοῦ ἡλίου πρόσω ἄφοδον, ἔαρ δὲ τὴν εὐκρασίαν τοῦ

またクリュシッポスが『自然学論考』第三巻で述べるように、混合は全体にわたって生じ、境界付けや並置によるものではない。なぜなら、大海に投じられた少量のワインはある程度まで互いに共延し、そののちにともに消滅するからである。 さらに彼らは、人間への共感(同情)を抱き、人間界の事柄を監察するダイモーンたちが存在すると言い、また英雄たちとは優れた人々の残された魂であると言う。 大気中に生じる現象のうち、冬とは太陽が遠方へ立ち去ることによって地上の空気が冷却されたものであり、春とは太陽がわれわれの方へと進行することによる

ἀέρος κατὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς πορείαν, θέρος δὲ τὸν ὑπὲρ γῆς ἀέρα καταθαλπόμενον τῇ τοῦ ἡλίου πρὸς ἄρκτον πορείᾳ, μετόπωρον δὲ τῇ παλινδρομίᾳ τοῦ ἡλίου ἀφʼ ἡμῶν γίνεσθαι. 〈τοὺς δʼ ἀνέμους ἀέρος εἶναι ῥύσεις· παραλλαττούσας δὲ τὰς ἐπωνυμίας γίνεσθαι〉 παρὰ τοὺς τόπους ἀφʼ ὧν ῥέουσι. τῆς δὲ γενέσεως αὐτῶν αἴτιον γίνεσθαι τὸν ἥλιον ἐξατμίζοντα τὰ νέφη. ἶριν δʼ εἶναι αὐγὰς ἀφʼ ὑγρῶν νεφῶν ἀνακεκλασμένας ἤ, ὡς Ποσειδώνιός φησιν ἐν τῇ Μετεωρολογικῇ, ἔμφασιν ἡλίου τμήματος ἢ σελήνης ἐν νέφει δεδροσισμένῳ, κοίλῳ καὶ συνεχεῖ πρὸς φαντασίαν, ὡς ἐν κατόπτρῳ φανταζομένην κατὰ κύκλου περιφέρειαν. κομήτας τε καὶ πωγωνίας καὶ λαμπαδίας πυρὰ εἶναι ὑφεστῶτα πάχους ἀέρος εἰς τὸν αἰθερώδη τόπον ἀνενεχθέντος.

空気の穏和な調和であり、夏とは太陽が北へと進行することによって地上の空気が灼熱されたものであり、秋とは太陽がわれわれから引き返すことによって生じるものであると言う。また風とは空気の流れであり、それらが流れてくる場所に応じて異なった名称が生じる。そしてそれらの生成の原因となるのは、雲を蒸発させる太陽である。虹とは湿った雲から屈折した光線であるか、あるいはポセイドニオスが『気象学論考』で述べるように、露を帯び、窪んで、視覚的には連続している雲の中に現れる太陽または月の断片の投影像であり、鏡の中のように円周に沿って映し出されるものである。彗星や有鬚星、炬火星は、濃密な空気がアイテール状の場所へと運ばれたことで生じた火である。

σέλας δὲ πυρὸς ἀθρόου ἔξαψιν ἐν ἀέρι φερομένου ταχέως καὶ φαντασίαν μήκους ἐμφαίνοντος. ὑετὸν δʼ ἐκ νέφους μεταβολὴν εἰς ὕδωρ, ἐπειδὰν ἢ ἐκ γῆς ἢ ἐκ θαλάττης ἀνενεχθεῖσα ὑγρασία ὑφʼ ἡλίου μὴ τυγχάνῃ κατεργασίας· καταψυχθὲν δὲ τοῦτο πάχνην καλεῖσθαι. χάλαζαν δὲ νέφος πεπηγός, ὑπὸ πνεύματος διαθρυφθέν· χιόνα δʼ ὑγρὸν ἐκ νέφους πεπηγότος, ὡς Ποσειδώνιος ἐν τῷ ὀγδόῳ τοῦ Φυσικοῦ λόγου· ἀστραπὴν δʼ ἔξαψιν νεφῶν παρατριβομένων ἢ ῥηγνυμένων ὑπὸ πνεύματος, ὡς Ζήνων ἐν τῷ Περὶ τοῦ ὅλου· βροντὴν δὲ τὸν τούτων ψόφον ἐκ παρατρίψεως ἢ ῥήξεως·

閃光(流星)とは、空気中を急速に運ばれ、長さの像を現す密集した火の点火である。雨とは、地上または海から立ち上った湿気が太陽によって十分な処理を受けないときに、雲から水へと変化したものである。そしてこれが冷却されたものが霜と呼ばれる。雹とは、風(気流)によって砕かれた凍った雲であり、雪とは、ポセイドニオスが『自然学論考』第八巻で述べるように、凍った雲から生じる湿気である。稲妻とは、ゼノンが『全体について』で述べるように、雲が互いに擦れ合うか、または風によって引き裂かれることによる点火である。雷鳴とは、これらが擦れ合うこと、または裂けることによる音である。

κεραυνὸν δʼ ἔξαψιν σφοδρὰν μετὰ πολλῆς βίας πίπτουσαν ἐπὶ γῆς, νεφῶν παρατριβομένων ἢ ῥηγνυμένων ὑπὸ πνεύματος. οἱ δὲ συστροφὴν πυρώδους ἀέρος βιαίως καταφερομένην. τυφῶνα δὲ κεραυνὸν πολύν, βίαιον καὶ πνευματώδη ἢ πνεῦμα καπνῶδες ἐρρωγότος νέφους· πρηστῆρα 〈δὲ〉 νέφος περισχισθὲν πυρὶ μετὰ πνεύματος. 〈σεισμοὺς δὲ γίνεσθαι ῥυέντος πνεύματος〉 εἰς τὰ κοιλώματα τῆς γῆς ἢ καθειρχθέντος [πνεύματος] ἐν τῇ γῇ, καθά φησι Ποσειδώνιος ἐν τῇ ὀγδόῃ· εἶναι δʼ αὐτῶν τοὺς μὲν σεισματίας, τοὺς δὲ χασματίας, τοὺς δὲ κλιματίας, τοὺς δὲ βρασματίας3.

雷電は、雲が互いに擦れ合うか、または風によって引き裂かれるときに、大きな力をもって地上へと落下する激しい点火である。ある人々はこれを、激しく吹き降ろす火のような空気の渦巻きであると言う。旋風(暴風)とは、激しく風を伴う巨大な雷電であるか、あるいは裂けた雲から生じる煙のような風である。火焔旋風とは、風を伴った火によって四方に引き裂かれた雲である。地震は、ポセイドニオスが第八巻で述べるように、風(気流)が地の空洞へと流れ込むか、または地の中に閉じ込められることによって生じる。そして地震には、揺動を起こすもの、裂け目を生じるもの、傾斜させるもの、突き上げるものがある。

構文注3 件
  1. 7.1.150ἔνθεν κἀκεῖνʼ ὡς ἥ τε τομὴ εἰς ἄπειρόν ἐστιν

    ἔνθεν κἀκεῖνο [λέγουσιν] という楕円表現であり、「そこからまた彼らは次のことも主張する、すなわち…」という主文構造をなす。続く ὡς 節は κἀκεῖνο(指示代名詞)の内容を説明する名詞節。直後の括弧内のクリュシッポスの注記では、無限(ἄπειρον)という述語は分割の性質(終わりがないこと、ἀκατάληκτος)を指すのであって、分割が到達すべき目的語としての無際限な実体(εἰς ἄπειρόν τι)が存在するわけではないという概念的区別がなされている。

  2. 7.1.151ἀντιπαρεκταθήσεται

    ἀντιπαρεκτείνω(相互に並び広がって共延する)の未来中受動態。少量のワインが海原に投じられた場合でも、原子論的な並置(パラーテシス)ではなく、全体にわたる完全混和(クラーシス・ディ・ホロウ)によって相互に浸透・共延するというストア派特有の物理学的混合理論を表す術語的用例である。

  3. 7.1.154εἶναι δʼ αὐτῶν τοὺς μὲν σεισματίας, τοὺς δὲ χασματίας, τοὺς δὲ κλιματίας, τοὺς δὲ βρασματίας

    属格 αὐτῶν は地震(σεισμοί)を指す全体属格。名詞 σεισματίας(揺動型)、χασματίας(開口・亀裂型)、κλιματίας(傾斜型)、βρασματίας(沸騰・突き上げ型)はいずれも男性名詞(主格語尾 -ας)で、地震の作用特性(揺らす、割る、傾ける、沸き立たせる)を表す運動様式別の分類名称である。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:7.1.150-7.1.154