- 底本
- Diogenes Laertius. Hicks, R. D., editor. Cambridge, MA.: Harvard University Press; London: William Heinemann Ltd., 1925.
- 翻訳
- AI生成(gemini-3.8-flash) — 機械翻訳のため誤りを含む場合があります
- 言語
- 日本語 · English · 简体中文 · 한국어
- CTS URN
- urn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:5.1.8-5.1.13
- 出力
- Humanitext Reader · reader.humanitext.ai · 2026-09-26
アリストテレスへの讃歌の結びと著者自作の詩文、アポロドロス等による詳細な年代記的生涯が示され、続いて彼の遺言書が引用されて後見人の指名や娘・息子・内縁の妻ヘルピュリスへの配慮が定められる。
" σοῖς δὲ πόθοις Ἀχιλεὺς Αἴας τʼ Ἀΐδαο δόμους ἦλθον· σᾶς δʼ ἕνεκεν φιλίου μορφᾶς καὶ Ἀταρνέος ἔντροφος ἀελίου χήρωσεν αὐγάς. τοιγὰρ ἀοίδιμος ἔργοις, ἀθάνατόν τε μιν αὐξήσουσι Μοῦσαι Μναμοσύνας θύγατρες, Διὸς ξενίου σέβας αὔξουσαι φιλίας τε γέρας βεβαίου." Ἔστι δʼ οὖν καὶ εἰς τοῦτον ἡμῶν οὕτως ἔχον· "Εὐρυμέδων ποτʼ ἔμελλεν Ἀριστοτέλην ἀσεβείας γράψασθαι Δηοῦς μύστιδος ὢν πρόπολος, ἀλλὰ πιὼν ἀκόνιτον ὑπέκφυγε· τοῦτʼ ἀκονιτὶ ἦν ἄρα νικῆσαι1 συκοφάσεις ἀδίκους."
「お前への思慕ゆえにアキレウスと アイアスは冥府(ハデス)の館へと赴いた。 またお前の愛しい姿のために、アタルネウスに育ちし男も太陽の光を失った。 ゆえに彼は行為によって歌い継がれるものとなり、ムーサたち、 ムネモシュネの娘たちが彼を不死のものとして称えるだろう、客人神ゼウスへの崇敬と揺るぎなき友情への報奨を高めつつ。」 さて、彼に対して我らの手になる次のような詩もある。 「かつてエウリュメドンはアリストテレスを不敬罪で 告発しようとした、秘儀の女神デオの神僕でありながら。 だが彼はトリカブト(アコニトン)を飲んで逃れた。これこそは汗一つかかずに(アコニティ)、 不正なる中傷を打ち負かすことだったのだ。」
Τοῦτον πρῶτον Φαβωρῖνος ἐν Παντοδαπῇ ἱστορίᾳ λόγον δικανικὸν ὑπὲρ ἑαυτοῦ συγγράψαι φησὶν ἐπʼ αὐτῇ ταύτῃ τῇ δίκῃ καὶ λέγειν ὡς Ἀθήνησιν "ὄγχνη ἐπʼ ὄγχνῃ γηράσκει, σῦκον δʼ ἐπὶ σύκῳ." Φησὶ δʼ Ἀπολλόδωρος ἐν Χρονικοῖς γεννηθῆναι μὲν αὐτὸν τῷ πρώτῳ ἔτει τῆς ἐνάτης καὶ ἐνενηκοστῆς Ὀλυμπιάδος, παραβαλεῖν δὲ Πλάτωνι καὶ διατρῖψαι παρʼ αὐτῷ εἴκοσιν ἔτη, ἑπτακαιδεκέτην συστάντα· καὶ εἴς τε Μυτιλήνην ἐλθεῖν ἐπʼ ἄρχοντος Εὐβούλου τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς ὀγδόης καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος. Πλάτωνος δὲ τελευτήσαντος τῷ πρώτῳ ἔτει ἐπὶ Θεοφίλου, πρὸς Ἑρμίαν ἀπᾶραι καὶ μεῖναι ἔτη τρία·
ファウォリヌスは『雑纂歴史』の中で、彼がまさにこの裁判において自らのために弁明の弁論を起草した最初の人物であり、アテナイでは「梨の上に梨が熟し、無花果の上に無花果が熟す」と語ったと述べている。 またアポロドロスは『年代記』において、アリストテレスは第九十九回オリュンピアードの第一年に生まれ、プラトンに身を寄せてそのもとで二十年間を過ごし、十七歳で入門したと伝えている。そして執政官エウブロスの時、第百八回オリュンピアードの第四年にミュティレネへと赴いた。プラトンが第一年にテオフィロスの任期のもとで没すると、アリストテレスはヘルミアスのもとへと去り、三年間滞在した。
ἐπὶ Πυθοδότου δʼ ἐλθεῖν πρὸς Φίλιππον τῷ δευτέρῳ ἔτει τῆς ἐνάτης καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος, Ἀλεξάνδρου πεντεκαίδεκα ἔτη ἤδη γεγονότος. εἰς δʼ Ἀθήνας ἀφικέσθαι τῷ δευτέρῳ ἔτει τῆς ἑνδεκάτης καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος καὶ ἐν Λυκείῳ σχολάσαι ἔτη τρία πρὸς τοῖς δέκα, εἶτʼ ἀπᾶραι εἰς Χαλκίδα τῷ τρίτῳ ἔτει τῆς τετάρτης καὶ δεκάτης καὶ ἑκατοστῆς Ὀλυμπιάδος, καὶ τελευτῆσαι ἐτῶν τριῶν που καὶ ἑξήκοντα νόσῳ, ὅτε καὶ Δημοσθένην καταστρέψαι ἐν Καλαυρείᾳ, ἐπὶ Φιλοκλέους. λέγεται δὲ διὰ τὴν Καλλισθένους πρὸς Ἀλέξανδρον σύστασιν προσκροῦσαι τῷ βασιλεῖ· κἀκεῖνον ἐπὶ τῷ τοῦτον λυπῆσαι Ἀναξιμένην μὲν αὐξῆσαι, πέμψαι δὲ καὶ Ξενοκράτει δῶρα.
そしてピュトドトスの任期の時、第百九回オリュンピアードの第二年にピリッポスのもとへと赴いたが、その時アレクサンドロスはすでに十五歳になっていた。アテナイには第百十一回オリュンピアードの第二年に到着し、リュケイオンで十三年間にわたり教えを授け、次いで第百十四回オリュンピアードの第三年にカルキスへと去り、フィロクレスの任期のもと、デモステネスがカラウレイアで命を落としたのと同時期に、およそ六十三歳で病により没した。また言われるところでは、カリステネスをアレクサンドロスに推挙したことによって彼は王の不興を買い、王はアリストテレスを痛憤させるためにアナクシメネスを取り立て、クセノクラテスにも贈り物を送ったという。
Ἀπέσκωψε δʼ εἰς αὐτὸν ἐπίγραμμα καὶ Θεόκριτος ὁ Χῖος, οὑτωσὶ ποιήσας, ὥς φησιν Ἀμβρύων ἐν τῷ Περὶ Θεοκρίτου· "Ἑρμίου εὐνούχου ἠδʼ Εὐβούλου ἅμα δούλου σῆμα κενὸν κενόφρων τεῦξεν Ἀριστοτέλης, 〈ὃς διὰ τὴν ἀκρατῆ γαστρὸς φύσιν εἵλετο ναίειν, ἀντʼ Ἀκαδημείας, Βορβόρου ἐν προχοαῖσ〉." ἀλλὰ καὶ Τίμων αὐτοῦ καθήψατο εἰπών· "οὐδʼ ἄρʼ Ἀριστοτέλους εἰκαιοσύνης ἀλεγεινῆς." Καὶ οὗτος μὲν ὁ βίος τοῦ φιλοσόφου. ἡμεῖς δὲ καὶ διαθήκαις αὐτοῦ περιετύχομεν, οὕτω πως ἐχούσαις· “Ἔσται μὲν εὖ· ἐὰν δέ τι συμβαίνῃ2, τάδε διέθετο Ἀριστοτέλης· ἐπίτροπον μὲν εἶναι πάντων καὶ διὰ παντὸς Ἀντίπατρον·
キオスのテオクリトスもまた、アンブリュオンが『テオクリトスについて』で述べているように、次のようなエピグラムを作って彼を嘲笑した。 「宦官ヘルミアスと、エウブロスの奴隷でもあった男の 空の墓を、浅はかな心のアリストテレスが建てた。 〈腹の飽くなき欲望ゆえに、彼は アカデメイアの代わりにボルボロス川の河口に住まうことを選んだ。〉」しかしティモンもまた彼を攻撃してこう言った。 「アリストテレスの辛辣な軽薄さもまた。」 さて、以上がこの哲学者の生涯である。そして我々はその遺言書にも出遭うことができたが、それはおおよそ次のようなものである。 「万事うまくいくだろう。だが万が一のことがあれば、アリストテレスは以下のように定めた。アンティパトロスが万事において、かつ恒久的な総後見人となること。
ἕως δʼ ἂν Νικάνωρ καταλάβῃ, ἐπιμελεῖσθαι Ἀριστομένην, Τίμαρχον, Ἵππαρχον, Διοτέλην, Θεόφραστον, ἐὰν βούληται καὶ ἐνδέχηται αὐτῷ, τῶν τε παιδίων καὶ Ἑρπυλλίδος καὶ τῶν καταλελειμμένων. καὶ ὅταν ὥρα ᾖ τῇ παιδί, ἐκδίδοσθαι αὐτὴν Νικάνορι· ἐὰν δὲ τῇ παιδὶ συμβῇ τι—ὃ μὴ γένοιτο οὐδὲ ἔσται—πρὸ τοῦ γήμασθαι ἢ ἐπειδὰν γήμηται, μήπω παιδίων ὄντων, Νικάνωρ κύριος ἔστω καὶ περὶ τοῦ παιδίου καὶ περὶ τῶν ἄλλων διοικεῖν ἀξίως καὶ αὑτοῦ καὶ ἡμῶν. ἐπιμελείσθω δὲ Νικάνωρ καὶ τῆς παιδὸς καὶ τοῦ παιδὸς Νικομάχου, ὅπως ἂν ἀξιοῖ τὰ περὶ αὐτῶν, ὡς καὶ πατὴρ ὢν καὶ ἀδελφός. ἐὰν δέ τι πρότερον συμβῇ Νικάνορι—ὃ μὴ γένοιτο—ἢ πρὸ τοῦ λαβεῖν τὴν παῖδα ἢ ἐπειδὰν λάβῃ, μήπω παιδίων ὄντων, ἐὰν μέν τι ἐκεῖνος τάξῃ, ταῦτα κύρια ἔστω·
ニカノルが到着するまでは、テオプラストスが望みかつ可能であれば彼も含め、アリストメネス、ティマルコス、ヒッパルコス、ディオテレスが子どもたちとヘルピュリス、ならびに遺された財産の世話をすること。そして娘が年頃になったなら、彼女をニカノルに嫁がせること。もし娘に何事か――決して起こらぬよう、また起こらないだろうが――嫁ぐ前、あるいは嫁いだ後にまだ子がいないうちに起こったならば、ニカノルがその男児に関しても他の事柄に関しても、自身と我ら双方に相応しいように処理する全権を持つこと。ニカノルは娘と息子のニコマコスの双方について、自らが父であり兄であるかのように相応しく配慮すること。もしニカノルに先んじて何事か――決して起こらぬように――娘を妻として迎える前、あるいは迎えた後にまだ子がいないうちに起こったならば、彼が何らかの規定を遺したなら、それが有効であること。
ἐὰν δὲ βούληται Θεόφραστος εἶναι μετὰ τῆς παιδός, καθάπερ πρὸς Νικάνορα3· εἰ δὲ μή, τοὺς ἐπιτρόπους βουλευομένους μετʼ Ἀντιπάτρου καὶ περὶ τῆς παιδὸς καὶ περὶ τοῦ παιδίου διοικεῖν ὅπως ἂν αὐτοῖς δοκῇ ἄριστα εἶναι. ἐπιμελεῖσθαι δὲ τοὺς ἐπιτρόπους καὶ Νικάνορα μνησθέντας ἐμοῦ καὶ Ἑρπυλλίδος, ὅτι σπουδαία περὶ ἐμὲ ἐγένετο, τῶν τε ἄλλων καὶ ἐὰν βούληται ἄνδρα λαμβάνειν, ὅπως μὴ ἀναξίῳ ἡμῶν δοθῇ. δοῦναι δʼ αὐτῇ πρὸς τοῖς πρότερον δεδομένοις καὶ ἀργυρίου τάλαντον ἐκ τῶν καταλελειμμένων καὶ θεραπαίνας τρεῖς, 〈ἃσ〉 ἂν βούληται, καὶ τὴν παιδίσκην ἣν ἔχει καὶ παῖδα τὸν Πυρραῖον·
もしテオプラストスが娘と共に暮らすことを望むなら、ニカノルの場合と同様にすること。もし望まないならば、後見人たちがアンティパトロスと相談の上、娘についても男児についても最善と思われるように取り計らうこと。また後見人たちとニカノルは、私と、私に対して誠心誠意尽くしてくれたヘルピュリスのことを心に留め、諸々の配慮をするとともに、彼女が再婚を望むなら、我らに恥じない人物に嫁がせるようにすること。そして以前に与えられたものに加えて、遺された財産から銀一タラントンと、彼女が望む三人の女中、現在仕えている召使いの少女、ならびにピュラ出身の下男を与えること。」
- 5.1.8τοῦτʼ ἀκονιτὶ ἦν ἄρα νικῆσαι
直前の「トリカブトを飲む(πιὼν ἀκόνιτον)」における ἀκόνιτον(毒草名)と副詞 ἀκονιτί(粉塵を立てずに、労せずして)を掛けた言葉遊び(paronomasia)。構文としては τοῦτο ἦν νικῆσαι (「これこそが〜に勝つことであった」)であり、νικῆσαι が述語的不定詞として機能している。
- 5.1.11Ἔσται μὲν εὖ· ἐὰν δέ τι συμβαίνῃ
古代ギリシアの遺言書(διαθῆκαι)における典型的な吉兆・前置きの定型句。「万事順調であれ(Ἔσται μὲν εὖ)、しかして何事か不測の事態が起こるならば(ἐὰν δέ τι συμβαίνῃ:死を婉曲に表現する表現)」という形式。
- 5.1.13καθάπερ πρὸς Νικάνορα
動詞が省略された簡略構文。「ニカノルに対するのと同様に(取り決めがなされるべし/娘と共にあるべし)」を意味し、前文を受けて ἔστω や γινέσθω などの述語を補って理解する。
