← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§3.1.94-3.1.98

修辞術の種別と善行や能力および幸福の区分論

弁論術の残る二種(称賛・非難)と発言の四条件、善行・終結・能力・博愛の各区分、および幸福を構成する五つの要素を順次定義・列挙する。

← 前次 →

πέμπτον εἶδος ῥητορείας, ὅταν τις εὖ λέγῃ καὶ ἀποφαίνῃ καλὸν κἀγαθόν· τὸ δὴ τοιοῦτον εἶδος καλεῖται ἐγκώμιον. ἕκτον εἶδος, ὅταν τις ἀποφαίνῃ φαῦλον· τὸ δὲ τοιοῦτον εἶδος καλεῖται ψόγος. τῆς ἄρα ῥητορείας ἐστὶ τὸ μὲν ἐγκώμιον, τὸ δὲ ψόγος, τὸ δὲ προτροπή, τὸ δὲ ἀποτροπή, τὸ δὲ κατηγορία, τὸ δὲ ἀπολογία. Τὸ ὀρθῶς λέγειν διαιρεῖται εἰς τέτταρα· ἓν μὲν ἃ δεῖ λέγειν, ἓν δὲ ὅσα δεῖ λέγειν, τρίτον πρὸς οὓς δεῖ λέγειν, τέταρτον δὲ πηνίκα λέγειν δεῖ. ἃ μὲν οὖν δεῖ λέγειν, ἃ μέλλει συμφέρειν τῷ λέγοντι καὶ τῷ ἀκούοντι· τὸ δὲ ὅσα δεῖ λέγειν, μὴ πλείω μηδὲ ἐλάττω τῶν ἱκανῶν.

弁論術の第五の種は、誰かが善美の徳を備えているとよく語り立証する場合であり、このような種は称賛(賛辞)と呼ばれる。第六の種は、粗悪(劣悪)であると立証する場合であり、このような種は非難と呼ばれる。したがって弁論術には、称賛、非難、勧誘、抑止、告発、弁護がある。 正しく語ることは四つに区分される。第一は何を語るべきか、第二はどれほど語るべきか、第三は誰に向かって語るべきか、第四はいつ語るべきかである。語るべきこととは、語る者にとっても聞く者にとっても益となるであろう事柄である。どれほど語るべきかとは、十分な分量よりも多くも少なくもないことである。

τὸ δὲ πρὸς οὓς δεῖ λέγειν, ἄν τε πρὸς πρεσβυτέρους [ἁμαρτάνοντας] διαλέγῃ, ἁρμόττοντας δεῖ τοὺς λόγους διαλέγεσθαι ὡς πρεσβυτέροις· ἄν τε πρὸς νεωτέρους, ἁρμόττοντας δεῖ λέγεσθαι ὡς νεωτέροις. πηνίκα δὲ λέγειν ἐστί, μήτε προτέρω μήτε ὑστέρω· εἰ δὲ μή, διαμαρτήσεσθαι καὶ οὐκ ὀρθῶς ἐρεῖν1. Ἡ εὐεργεσία διαιρεῖται εἰς τέτταρα· ἢ γὰρ χρήμασιν ἢ σώμασιν ἢ ταῖς ἐπιστήμαις ἢ τοῖς λόγοις. τοῖς μὲν οὖν χρήμασιν, ὅταν δεομένῳ παραβοηθήσῃ τις εἰς χρημάτων λόγον εὐπορῆσαι· τοῖς δὲ σώμασιν εὖ ποιοῦσιν ἀλλήλους, ὅταν παραγενόμενοι τυπτομένοις παραβοηθῶσιν·

誰に向かって語るべきかとは、年長者に対して対話するにせよ、年長者に対するにふさわしい言葉で対話せねばならず、年少者に対してであるなら、年少者に対するにふさわしい言葉で語られねばならないということである。いつ語るべきかとは、早すぎもせず遅すぎもしないことであり、そうでなければ過ちを犯し、正しく語らないことになるであろう。 善行(恩恵)は四つに区分される。すなわち、金銭によるか、身体によるか、諸々の知識・技術によるか、言葉によるかである。金銭による善行とは、困窮している者が金銭の面で融通が利くように援助する場合である。身体によって互いに善を施すとは、暴行を受けている者たちのもとに居合わせて加勢する場合である。

οἱ δὲ παιδεύοντες καὶ ἰατρεύοντες καὶ διδάσκοντες ἀγαθόν τι, οὗτοι δὲ ταῖς ἐπιστήμαις εὐεργετοῦσιν· ὅταν δʼ εἰσέλθωσιν εἰς δικαστήριον ἄλλος ὑπὲρ ἄλλου βοηθὸς καὶ λόγον τινὰ ἐπιεικῆ ὑπὲρ αὐτοῦ εἴπῃ, οὗτος δὴ λόγῳ εὐεργετεῖ. τῆς ἄρα εὐεργεσίας ἡ μέν ἐστι διὰ χρημάτων, ἡ δὲ διὰ σωμάτων, ἡ δὲ διὰ ἐπιστημῶν, τετάρτη διὰ λόγων. Διαιρεῖται τὸ τέλος τῶν πραγμάτων εἰς τέτταρα εἴδη· ἓν μὲν κατὰ νόμον τέλος τὰ πράγματα λαμβάνει, ὅταν ψήφισμα γένηται καὶ τοῦθʼ ὁ νόμος τελέσῃ· κατὰ φύσιν δὲ τέλος τὰ πράγματα λαμβάνει, ἥ τε ἡμέρα καὶ ὁ ἐνιαυτὸς καὶ αἱ ὧραι2. κατὰ τέχνην δὲ τέλος τὰ πράγματα λαμβάνει, οἷον ἡ οἰκοδομική· οἰκίαν γάρ τις ἐπιτελεῖ· καὶ ἡ ναυπηγική· πλοῖα γάρ.

教育する者たち、医術を施す者たち、善き事柄を教え導く者たちは、諸々の知識・技術によって善行を施す。他者のために助勢者として法廷に入り、その者のために公平で適切な弁論を行うとき、この者はまさに言葉によって善行を施す。したがって善行には、金銭によるもの、身体によるもの、知識・技術によるもの、第四に言葉によるものがある。 諸事の終結(完成)は四つの種に区分される。第一に、諸事は法に基づいて終結を迎えるのであり、それは議決が成立し法がこれを完成するときである。自然に基づいて諸事が終結を迎えるとは、昼や年や諸季節のことである。技術に基づいて諸事が終結を迎えるとは、たとえば建築術であり、家屋を完成させるからである。造船術も同様であり、船を完成させるからである。

κατὰ τύχην δὲ γίνεται τοῖς πράγμασι τέλος, ὅταν ἄλλως καὶ μὴ ὡς ὑπολαμβάνει τις ἀποβαίνῃ. τοῦ τέλους ἄρα τῶν πραγμάτων τὸ μὲν κατὰ νόμον, τὸ δὲ κατὰ φύσιν, τὸ δὲ κατὰ τέχνην, τὸ δὲ κατὰ τύχην ἐστίν. Ἡ δύναμις διαιρεῖται εἰς τέτταρα εἴδη· ἓν μὲν ὃ δυνάμεθα τῇ διανοίᾳ, λογίζεσθαι καὶ ὑπονοεῖν· ἕτερον δὲ τῷ σώματι, οἷον πορεύεσθαι καὶ διδόναι καὶ λαμβάνειν καὶ τὰ τοιαῦτα· τρίτον ὃ δυνάμεθα πλήθει στρατιωτῶν καὶ χρημάτων, ὅθεν καλεῖται πολλὴν δύναμιν ἔχων βασιλεύς· τετάρτη δὲ διαίρεσις δυνάμεως πάσχειν καὶ εὖ ποιεῖν καὶ κακῶς3· οἷον ἀρρωστεῖν καὶ παιδεύεσθαι δυνάμεθα καὶ ὑγιεῖς γίνεσθαι καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. τῆς ἄρα δυνάμεως ἡ μέν ἐστιν ἐν διανοίᾳ, ἡ δʼ ἐν τῷ σώματι, ἡ δʼ ἐν στρατοπέδῳ καὶ χρήμασιν, ἡ δʼ ἐν τῷ ποιεῖν καὶ πάσχειν.

偶然に基づいて諸事に終結が生じるのは、人が想定するのとは異なる仕方で結果が生じる場合である。したがって諸事の終結には、法に基づくもの、自然に基づくもの、技術に基づくもの、偶然に基づくものがある。 能力(力)は四つの種に区分される。第一は、私たちが思考によってなしうることであり、推論することや推し量ることである。第二は身体によるものであり、たとえば歩むこと、与えること、受け取ること、およびそれらすべてのような事態である。第三は、兵士の多さや金銭によって私たちがなしうることであり、これゆえに王は大きな力を持つ者と呼ばれる。第四の能力の区分は、受動すること、ならびに良く行為することと悪く行為することである。たとえば私たちは病むことも、教育を受けることも、健康になることもでき、それらすべてのような事態である。したがって能力には、思考におけるもの、身体におけるもの、軍隊や金銭におけるもの、能動と受動におけるものがある。

Τῆς φιλανθρωπίας ἐστὶν εἴδη τρία· ἓν μὲν διὰ τῆς προσηγορίας γινόμενον, οἷον ἐν οἷς τινες τὸν ἐντυχόντα πάντα προσαγορεύουσι καὶ τὴν δεξιὰν ἐμβάλλοντες χαιρετίζουσιν. ἄλλο εἶδος, ὅταν τις βοηθητικὸς ᾖ παντὶ τῷ ἀτυχοῦντι. ἕτερον εἶδός ἐστι τῆς φιλανθρωπίας, ἐν ᾧ τινες φιλοδειπνισταί εἰσι. τῆς ἄρα φιλανθρωπίας τὸ μέν ἐστι διὰ τοῦ προσαγορεύειν, τὸ δὲ διὰ τοῦ εὐεργετεῖν, τὸ δὲ διὰ τοῦ ἑστιᾶν καὶ φιλοσυνουσιάζειν. Ἡ εὐδαιμονία διαιρεῖται εἰς πέντε μέρη· ἡ μὲν γὰρ αὐτῆς ἐστιν εὐβουλία, ἕτερον δὲ εὐαισθησία καὶ ὑγίεια τοῦ σώματος, τρίτον εὐτυχία ἐν ταῖς πράξεσι, τέταρτον εὐδοξία παρὰ τοῖς ἀνθρώποις, πέμπτον εὐπορία χρημάτων καὶ τῶν εἰς τὸν βίον χρησίμων.

博愛(人間愛)には三つの種がある。第一は挨拶(呼びかけ)を通じて生じるものであり、出会う者すべてに声をかけ、右手を差し伸べて挨拶を交わす人々におけるようなものである。もう一つの種は、不運に見舞われたあらゆる人に対して援助を惜しまない場合である。博愛のさらなる種は、饗宴を好んで客をもてなす人々におけるようなものである。したがって博愛には、挨拶によるもの、善行によるもの、もてなし親交を結ぶことによるものがある。 幸福は五つの部分に区分される。その第一は良き思慮であり、第二は身体の良好な感覚と健康、第三は諸々の行為における幸運、第四は人間たちの間での良き評判(名声)、第五は金銭と生活に有用なものの豊かさである。

構文注3 件
  1. 3.1.95εἰ δὲ μή, διαμαρτήσεσθαι καὶ οὐκ ὀρθῶς ἐρεῖν

    未来不定詞 διαμαρτήσεσθαι と ἐρεῖν は、先行する δεῖ または前文の条件節からの帰結を受ける思考・発言動詞(λέγομεν ないし φαμέν 等)の暗黙の支配を受ける間接話法構文として機能している。「さもなければ過ちを犯し、正しく語らないことになる(と主張される/結論される)」という結果的予測を表す。

  2. 3.1.96κατὰ φύσιν δὲ τέλος τὰ πράγματα λαμβάνει, ἥ τε ἡμέρα καὶ ὁ ἐνιαυτὸς καὶ αἱ ὧραι

    主語である τὰ πράγματα に対して、接続辞の後ろに置かれた主格名詞句 ἥ τε ἡμέρα καὶ ὁ ἐνιαυτὸς καὶ αἱ ὧραι が同格または具体的例示(apposition)として付加されている。文意としては「自然に基づく終結を諸事が迎えるとは、昼や年や季節が[終結を迎えることである]」という例示的構造をなす。

  3. 3.1.97τετάρτη δὲ διαίρεσις δυνάμεως πάσχειν καὶ εὖ ποιεῖν καὶ κακῶς

    不定詞句 πάσχειν καὶ εὖ ποιεῖν καὶ κακῶς は、述語名詞 διαίρεσις に対する説明的同格(epexegetic infinitive)として置かれており、「第四の区分とは、受動すること、ならびに良く/悪く行為することである」という名詞的機能を果たしている。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:3.1.94-3.1.98