ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§2.10.106-2.10.112

エウクレイデスとメガラ派の哲学者たち

メガラ派の祖エウクレイデスの生涯と学説(善の一者性、論証批判)を述べ、後継者エウブリデス、アレクシノス、エウファントス、ディオドロス・クロノスらの事績・著作・論理的パラドクスを紹介する。

← 前次 →

Εὐκλείδης ἀπὸ Μεγάρων τῶν πρὸς Ἰσθμῷ, Γελῶος κατʼ ἐνίους, ὥς φησιν Ἀλέξανδρος ἐν Διαδοχαῖς. οὗτος καὶ τὰ Παρμενίδεια μετεχειρίζετο, καὶ οἱ ἀπʼ αὐτοῦ Μεγαρικοὶ προσηγορεύοντο, εἶτʼ ἐριστικοί, ὕστερον δὲ διαλεκτικοί, οὓς οὕτως ὠνόμασε πρῶτος Διονύσιος Χαλκηδόνιος, διὰ τὸ πρὸς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν τοὺς λόγους διατίθεσθαι.1 πρὸς τοῦτόν φησιν Ἑρμόδωρος ἀφικέσθαι Πλάτωνα καὶ τοὺς λοιποὺς φιλοσόφους μετὰ τὴν τοῦ Σωκράτους τελευτήν, δείσαντας τὴν ὠμότητα τῶν τυράννων. οὗτος ἓν τὸ ἀγαθὸν ἀπεφαίνετο πολλοῖς ὀνόμασι καλούμενον· ὁτὲ μὲν γὰρ φρόνησιν, ὁτὲ δὲ θεόν, καὶ ἄλλοτε νοῦν καὶ τὰ λοιπά. τὰ δʼ ἀντικείμενα τῷ ἀγαθῷ ἀνῄρει, μὴ εἶναι φάσκων.

エウクレイデスはイスモスに近いメガラの出身、あるいはアレクサンドロスが『継承録』で述べているように、一部の人々によればゲラの出身である。彼もまたパルメニデスの教説を奉じ、彼から始まる人々はメガラ派と呼ばれ、次いで論争派、後には弁証派と呼ばれた。弁証派と最初に名づけたのはカルケドンのディオニュシオスであり、彼らが問答の形式で論議を構築したからである。ヘルモドロスが言うには、プラトンおよびその他の哲学者たちは、ソクラテスの死後、僭主たちの残虐さを恐れて、このエウクレイデスのもとに身を寄せた。彼は善とは一つであり、多くの名で呼ばれていると主張した。すなわち、あるときは思慮、あるときは神、またあるときは知性などと呼ばれていると。そして善に対立するものを退け、それらは存在しないと述べた。

Ταῖς τε ἀποδείξεσιν ἐνίστατο οὐ κατὰ λήμματα, ἀλλὰ κατʼ ἐπιφοράν. καὶ τὸν διὰ παραβολῆς λόγον ἀνῄρει, λέγων ἤτοι ἐξ ὁμοίων αὐτὸν ἐξ ἀνομοίων συνίστασθαι· καὶ εἰ μὲν ἐξ ὁμοίων, περὶ αὐτὰ δεῖν μᾶλλον οἷς ὅμοιά ἐστιν ἀναστρέφεσθαι2, εἰ δʼ ἐξ ἀνομοίων, παρέλκειν τὴν παράθεσιν. διὰ ταῦτα δὲ καὶ περὶ αὐτοῦ ταῦτά φησι Τίμων, προσπαρατρώγων καὶ τοὺς λοιποὺς Σωκρατικούς· "ἀλλʼ οὔ μοι τούτων φλεδόνων μέλει, οὐδὲ γὰρ ἄλλου οὐδενός, οὐ Φαίδωνος, ὅτις γένετʼ, οὐδʼ ἐριδάντεω Εὐκλείδεω, Μεγαρεῦσιν ὃς ἔμβαλε λύσσαν ἐρισμοῦ."

また彼は論証に対して、前提によるのではなく、結論によって立ち向かった。さらに類比による論法を退け、それは類似のものから、あるいは非類似のものから成立していると言った。そして、もし類似のものからなら、それに類似している対象よりもむしろそれら自体に関わるべきであり、もし非類似のものからなら、並置すること自体が無駄であるとした。こうした理由から、ティモンもまた他のソクラテス派の人々をからかいながら、彼について次のように詠んでいる。 「しかし私にはこれらのおしゃべりどもへの関心はない、他の誰に対しても、パイドンが何者であったにせよ関心はなく、メガラ人たちに論争の狂気をもたらした論争者エウクレイデスにも関心はない。

Διαλόγους δὲ συνέγραψεν ἕξ, Λαμπρίαν, Αἰσχίνην, Φοίνικα, Κρίτωνα, Ἀλκιβιάδην, Ἐρωτικόν. τῆς δʼ Εὐκλείδου διαδοχῆς ἐστι καὶ Εὐβουλίδης Μιλήσιος, ὃς καὶ πολλοὺς ἐν διαλεκτικῇ λόγους ἠρώτησε, τόν τε ψευδόμενον καὶ τὸν διαλανθάνοντα καὶ Ἠλέκτραν καὶ ἐγκεκαλυμμένον καὶ σωρίτην καὶ κερατίνην καὶ φαλακρόν. περὶ τούτου φησί τις τῶν κωμικῶν· "οὑριστικὸς δʼ Εὐβουλίδης κερατίνας ἐρωτῶν καὶ ψευδαλαζόσιν λόγοις τοὺς ῥήτορας κυλίων ἀπῆλθʼ ἔχων Δημοσθένους τὴν ῥωποπερπερήθραν." ἐῴκει γὰρ αὐτοῦ καὶ Δημοσθένης ἀκηκοέναι καὶ ῥωβικώτερος ὢν παύσασθαι.

彼は六篇の対話篇を著した。『ランプリアス』『アイスキネス』『ポイニクス』『クリトン』『アルキビアデス』『恋愛論』である。エウクレイデスの系譜に属する者にはミレトスのエウブリデスもおり、彼は弁証術において多くの論法、すなわち「偽る者」「見逃される者」「エレクトラ」「覆面」「ソリテス」「角」「禿頭」を問いかけた。彼について喜劇詩人の一人が次のように述べている。 「論争派のエウブリデスは、角の論法を問いかけ、偽りの大言壮語の論法で弁論家たちを翻弄し、デモステネスのくだらぬ饒舌さを帯びて立ち去った。」 どうやらデモステネスも彼に師事し、発音の難を克服したようである。

δʼ Εὐβουλίδης καὶ πρὸς Ἀριστοτέλην διεφέρετο, καὶ πολλὰ αὐτὸν διαβέβληκε. Μεταξὺ δὲ ἄλλων ὄντων τῆς Εὐβουλίδου διαδοχῆς Ἀλεξῖνος ἐγένετο Ἠλεῖος, ἀνὴρ φιλονεικότατος· διὸ καὶ Ἐλεγξῖνος ἐπεκλήθη. διεφέρετο δὲ μάλιστα πρὸς Ζήνωνα. φησὶ δʼ Ἕρμιππος περὶ αὐτοῦ ὡς ἄρα ἀπελθὼν ἐκ τῆς Ἤλιδος εἰς Ὀλυμπίαν αὐτόθι φιλοσοφοίη. τῶν δὲ μαθητῶν αὐτοῦ πυνθανομένων διὰ τί τῇδε κατοικεῖ, φάναι βούλεσθαι αἵρεσιν συστήσασθαι ἣν Ὀλυμπικὴν κληθήσεσθαι3. τοὺς δὲ καὶ τοῖς ἐφοδίοις θλιβομένους καὶ τὸ χωρίον νοσερὸν καταγνόντας ἀπελθεῖν, καὶ τοῦ λοιποῦ διατρίβειν ἔρημον τὸν Ἀλεξῖνον σὺν οἰκέτῃ μόνῳ· ἔπειτα μέντοι νηχόμενον ἐν τῷ Ἀλφειῷ νυχθῆναι καλάμῳ καὶ οὕτω τελευτῆσαι.

エウブリデスはアリストテレスとも反目し、彼を大いに中傷した。 エウブリデスの継承者の中に他の人々もいたが、エリスのアレクシノスが現れた。彼は極めて好論争的な人物であり、それゆえ「論駁のアレクシノス」ともあだ名された。彼はとりわけゼノンと対立した。ヘルミッポスが彼について語るところによると、彼はエリスからオリンピアへと赴き、その地で哲学を講じていたという。弟子たちがなぜそこに住むのかと尋ねると、彼はオリンピア派と呼ばれることになる学派を打ち立てたいのだと答えた。しかし弟子たちは旅費に窮し、またその土地が不健康であるとみなして立ち去り、それ以後はアレクシノスは一人の召使とだけで寂しく暮らしていた。その後、アルペイオス川で泳いでいる最中に葦に刺され、そうして亡くなった。

Καὶ ἔστιν εἰς αὐτὸν ἡμῶν οὕτως ἔχον· "οὐκ ἆρα μῦθος ἦν ἐκεῖνος εἰκαῖος, ὡς ἀτυχής τις ἐὼν τὸν πόδα κολυμβῶν περιέπειρέ πως ἥλῳ. καὶ γὰρ σεμνὸς ἀνήρ, πρὶν Ἀλφεόν ποτʼ ἐκπερᾶν, Ἀλεξῖνος θνῆσκε νυγεὶς καλάμῳ." γέγραφε δʼ οὐ μόνον πρὸς Ζήνωνα, ἀλλὰ καὶ ἄλλα βιβλία καὶ πρὸς Ἔφορον τὸν ἱστοριογράφον. Εὐβουλίδου δὲ καὶ Εὔφαντος γέγονεγνώριμοσ Ὀλύνθιος, ἱστορίας γεγραφὼς τὰς κατὰ τοὺς χρόνους τοὺς ἑαυτοῦ. ἐποίησε δὲ καὶ τραγῳδίας πλείους, ἐν αἷς εὐδοκίμει κατὰ τοὺς ἀγῶνας. γέγονε δὲ καὶ Ἀντιγόνου τοῦ βασιλέως διδάσκαλος, πρὸς ὃν καὶ λόγον γέγραφε Περὶ βασιλείας σφόδρα εὐδοκιμοῦντα. τὸν βίον δὲ γήρᾳ κατέστρεψεν.

そして彼に対して我々が作った詩は次のようになっている。 「あの話はでたらめではなかったのだ、 不運な者が水泳中に どういうわけか釘に足を貫かれたという話は。 尊大なる男アレクシノスも、 アルペイオス川を渡りきる前に、 葦に刺されて命を落としたのだから。」 彼はゼノンに対してだけでなく、他の書物や歴史家エポロスに対しても著述した。 エウブリデスの弟子にはオリュントスのエウファントスもおり、彼は同時代の歴史を著した。また複数の悲劇も創作し、それらは競演において好評を博した。彼は国王アンティゴノスの師ともなり、彼宛てに『王権について』という大いに称賛された論述を記した。彼は老齢で生涯を閉じた。

Εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλοι διακηκοότες Εὐβουλίδου, ἐν οἷς καὶ Ἀπολλώνιος Κρόνος, οὗ Διόδωρος Ἀμεινίου Ἰασεύς, καὶ αὐτὸς Κρόνος ἐπίκλην, περὶ οὗ φησι Καλλίμαχος ἐν ἐπιγράμμασιν· "αὐτὸς Μῶμος ἔγραφεν ἐν τοίχοις, Κρόνος ἐστὶ σοφός." ἦν δὲ καὶ οὗτος διαλεκτικός, πρῶτος δόξας εὑρηκέναι τὸν ἐγκεκαλυμμένον καὶ κερατίνην λόγον κατά τινας. οὗτος παρὰ Πτολεμαίῳ τῷ Σωτῆρι διατρίβων λόγους τινὰς διαλεκτικοὺς ἠρωτήθη πρὸς Στίλπωνος· καὶ μὴ δυνάμενος παραχρῆμα διαλύσασθαι, ὑπὸ τοῦ βασιλέως τά τε ἄλλα ἐπετιμήθη καὶ δὴ καὶ Κρόνος ἤκουσεν ἐν σκώμματος μέρει.

エウブリデスに学んだ者は他にもおり、その中にはクロノスと呼ばれたアポロニオスがいる。彼に学んだのがヤソスの(アメイニアスの息子)ディオドロスであり、彼自身もクロノスとあだ名された。彼についてカリマコスはエピグラムで次のように詠んでいる。 「モモス自らが 壁に書いた、 クロノスは賢者なりと。」 彼も弁証家であり、ある人々によれば、「覆面」および「角」の論法を最初に発見したとみなされている。彼はプトレマイオス・ソテル(救済王)のもとに滞在していた際、スティルポンから弁証論理の問いを投げかけられた。そして即座にそれを解決することができず、王から他の非難を受けたばかりか、「クロノス(鈍物)」というからかいの渾名をつけられた。

ἐξελθὼν δὴ τοῦ συμποσίου καὶ λόγον γράψας περὶ τοῦ προβλήματος ἀθυμίᾳ τὸν βίον κατέστρεψε. καὶ ἔστιν ἡμῶν εἰς αὐτόν· "Κρόνε Διόδωρε, τίς σε δαιμόνων κακῇ ἀθυμίῃ ξυνείρυσεν, ἵνʼ αὐτὸς αὑτὸν ἐμβάλῃς εἰς Τάρταρον Στίλπωνος οὐ λύσας ἔπη αἰνιγματώδη; τοιγὰρ εὑρέθης Κρόνος ἔξωθε τοῦ ῥῶ κάππα τε4." Τῶν δʼ ἀπʼ Εὐκλείδου ἐστὶ καὶ Ἰχθύας Μετάλλου, ἀνὴρ γενναῖος, πρὸς ὃν καὶ Διογένης κυνικὸς διάλογον πεποίηται· Κλεινόμαχός θʼ Θούριος, ὃς πρῶτος περὶ ἀξιωμάτων καὶ κατηγορημάτων καὶ τῶν τοιούτων συνέγραψε· καὶ Στίλπων Μεγαρεύς, διασημότατος φιλόσοφος, περὶ οὗ λεκτέον.

彼は宴席を去り、その問題に関する書物を著したのち、失意のうちに生涯を終えた。彼に対して我々が作った詩は次のようになっている。 「クロノス・ディオドロスよ、いかなる神が悪しき 落胆へと汝を連れ去ったのか、 自らをタルタロスへと投げ込ませるために、 スティルポンの謎めいた言葉を 解き明かせぬままに?それゆえ汝は ローとカッパを除いた『クロノス(愚鈍)』と判じたのだ。」 エウクレイデスの学統に属する者には、メタロスの息子イクテュアスもおり、高潔な人物で、犬儒派のディオゲネスも彼に宛てて対話篇を作った。また命題や述語などについて最初に著述したトゥリオイのクレイノマコス、そしてメガラ派のスティルポンがいる。彼は極めて名高い哲学者であり、彼については後に語る必要がある。

構文注4 件
  1. 2.10.106οὓς οὕτως ὠνόμασε πρῶτος Διονύσιος ὁ Χαλκηδόνιος, διὰ τὸ πρὸς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν τοὺς λόγους διατίθεσθαι.

    関係代名詞 οὕς の先行詞は直前の「弁証派(διαλεκτικοί)」あるいは学派の人々全体である。διά に続く冠詞付き不定詞 διατίθεσθαι の意味上の主語は対格 τοὺς λόγους ではなく「彼ら(メガラ派の人々)」であり、τοὺς λόγους は διατίθεσθαι(整える・配置する)の直接目的語である。

  2. 2.10.107περὶ αὐτὰ δεῖν μᾶλλον ἢ οἷς ὅμοιά ἐστιν ἀναστρέφεσθαι

    間接話法における非人称動詞の不定詞 δεῖν に、ἀναστρέφεσθαι(携わる、関わる)が続いている。ἢ 以下は関係代名詞 οἷς を伴う名詞節であり、「類似している相手のもの(=類比の引き合いに出される対象)」を表し、比較の基準となっている。περὶ αὐτά は類比の主題となる「事柄そのもの」を指す。

  3. 2.10.109ἣν Ὀλυμπικὴν κληθήσεσθαι

    関係代名詞 ἣν は αἵρεσιν を先行詞とし、間接話法の対格不定詞構文において κληθήσεσθαι の意味上の主語となっている。述語形容詞 Ὀλυμπικήν も一致して対格形をとる。

  4. 2.10.112ἔξωθε τοῦ ῥῶ κάππα τε

    固有名詞・あだ名としての Κρόνος(クロノス)から文字の ῥῶ(ρ)と κάππα(κ)を除くと ὄνος(ロバ、愚か者・のろまの換喩)になるという言葉遊び。ἔξωθε(〜を除いて、外に)が中性の文字名属格 τοῦ ῥῶ κάππα τε を支配している。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:2.10.106-2.10.112