← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§10.1.97-10.1.102

昼夜の長さの変動と雲雨や雷鳴の多元的自然原因

天体の運行周期の規則性から神の関与を排除し、昼夜の長さの変化、気象の予兆、雲・雨・雷鳴・電光の発生メカニズムについて、感覚事実に整合する多元的な自然的原因による説明を提示する。

← 前次 →

τοῦτο δὲ καὶ Διογένης ὁ Ἐπικούρειος ἐν τῇ α′ τῶν Ἐπιλέκτων.] “Ἔτι τε τάξις περιόδου, καθάπερ ἔνια καὶ παρʼ ἡμῖν τῶν τυχόντων γίνεται, λαμβανέσθω· καὶ ἡ θεία φύσις πρὸς ταῦτα μηδαμῇ προσαγέσθω, ἀλλʼ ἀλειτούργητος διατηρείσθω καὶ ἐν τῇ πάσῃ μακαριότητι· ὡς εἰ τοῦτο μὴ πραχθήσεται, ἅπασα ἡ περὶ τῶν μετεώρων αἰτιολογία ματαία ἔσται, καθάπερ τισὶν ἤδη ἐγένετο οὐ δυνατοῦ τρόπου ἐφαψαμένοις, εἰς δὲ τὸ μάταιον ἐκπεσοῦσι τῷ καθʼ ἕνα τρόπον μόνον οἴεσθαι γίνεσθαι1 τοὺς δʼ ἄλλους ἅπαντας τοὺς κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἐκβάλλειν εἴς τε τὸ ἀδιανόητον φερομένους καὶ τὰ φαινόμενα, ἃ δεῖ σημεῖα ἀποδέχεσθαι, μὴ δυναμένους συνθεωρεῖν.

これはエピクロス派のディオゲネスも『精選集』第一巻で述べている。] 「さらに、周期の秩序正しさも、われわれの身近にあるありふれた事柄のいくつかが生じるのと同様であると理解されるべきである。そして神的な本性はこれらに決して持ち込まれてはならず、いかなる労務からも解放されたものとして、完全な至福のなかに保たれねばならない。なぜなら、もしこれが実践されないならば、天体現象に関する原因論全体が無益なものとなるからである。それは、可能な探究方法を捉えることができず、ただ単一のあり方によってのみ生じると考え、可能性に従う他のすべてのあり方を退けることによって無益なことへと堕した人々においてすでに起こったのと同様である。彼らは理解不可能なことへと流され、兆候として受け取らねばならない現象を共に考察することができなくなっているのである。

“Μήκη νυκτῶν καὶ ἡμερῶν παραλλάττοντα καὶ παρὰ τὸ ταχείας ἡλίου κινήσεις γίνεσθαι2 καὶ πάλιν βραδείας ὑπὲρ γῆς παρὰ τὰ μήκη τόπων παραλλάττοντα καὶ τόπους τινὰς περαιοῦν τάχιον ἢ βραδύτερον, ὡς καὶ παρʼ ἡμῖν τινα θεωρεῖται, οἷς συμφώνως δεῖ λέγειν ἐπὶ τῶν μετεώρων. οἱ δὲ τὸ ἓν λαμβάνοντες τοῖς τε φαινομένοις μάχονται καὶ τοῦ ᾗ δυνατὸν ἀνθρώπῳ θεωρῆσαι διαπεπτώκασιν. “Ἐπισημασίαι δύνανται γίνεσθαι καὶ κατὰ συγκυρήσεις καιρῶν, καθάπερ ἐν τοῖς ἐμφανέσι παρʼ ἡμῖν ζῴοις, καὶ παρʼ ἑτεροιώσεις ἀέρος καὶ μεταβολάς. ἀμφότερα γὰρ ταῦτα οὐ μάχεται τοῖς φαινομένοις·

「夜と昼の長さが変動することも、大地上で太陽の運動が速くなったり再び遅くなったりすることによって生じうる。それは場所の長さの変動によるものであり、ある場所をより速く、あるいはより遅く通過することによる。これはわれわれの身近でもいくつかの事柄が観察されるのと同様であり、天体現象についてもこれらに一致するように語られねばならない。これに対して、単一のあり方のみを採る者たちは、現象と争うことになり、人間にとって考察することが可能である仕方から脱落してしまっているのである。 「天候の予兆は、われわれの身近に見られる動物たちにおけるのと同様に、時節の巡り合わせによっても生じうるし、また大気の変質や変化によっても生じうる。なぜなら、これらのいずれも現象と矛盾しないからである。

ἐπὶ δὲ ποίοις παρὰ τοῦτο ἢ τοῦτο τὸ αἴτιον γίνεται οὐκ ἔστι συνιδεῖν. “Νέφη δύναται γίνεσθαι καὶ συνίστασθαι καὶ παρὰ πιλήσεις ἀέρος πνευμάτων συνώσει, καὶ παρὰ περιπλοκὰς ἀλληλούχων ἀτόμων καὶ ἐπιτηδείων εἰς τὸ τοῦτο τελέσαι καὶ κατὰ ῥευμάτων συλλογὴν ἀπό τε γῆς καὶ ὑδάτων· καὶ κατʼ ἄλλους δὲ τρόπους πλείους αἱ τῶν τοιούτων συστάσεις οὐκ ἀδυνατοῦσι συντελεῖσθαι. ἤδη δʼ ἀπʼ αὐτῶν ᾗ μὲν θλιβομένων, ᾗ δὲ μεταβαλλόντων ὕδατα δύναται συντελεῖσθαι,

しかしいかなる場合においてこの原因またはあの原因によって生じるのかを完全に見届けることはできない。 「雲は、風の圧縮による空気の凝縮によっても生じ、形成されうるし、互いに絡み合い、このことを成就するのに適した原子の錯綜によっても、大地や水からの蒸気の集積によっても生じうる。また他のさらに多くの仕方によっても、このような凝集が成し遂げられることは不可能ではない。そしてすでにそれらから、一方は圧搾され、他方は変化することによって、雨水が成し遂げられうる。

ἔτι τε ῥευμάτων κατʼ ἀποφορὰν ἀπὸ ἐπιτηδείων τόπων διʼ ἀέρος κινουμένων, βιαιοτέρας ἐπαρδεύσεως γινομένης ἀπό τινων ἀθροισμάτων ἐπιτηδείων εἰς τὰς τοιαύτας ἐκπέμψεις. βροντὰς ἐνδέχεται γίνεσθαι καὶ κατὰ πνεύματος ἐν τοῖς κοιλώμασι τῶν νεφῶν ἀνείλησιν, καθάπερ ἐν τοῖς ἡμετέροις ἀγγείοις, καὶ παρὰ πυρὸς πεπνευματωμένου βόμβον ἐν αὐτοῖς, καὶ κατὰ ῥήξεις δὲ νεφῶν καὶ διαστάσεις, καὶ κατὰ παρατρίψεις νεφῶν καὶ κατάξεις πῆξιν εἰληφότων κρυσταλλοειδῆ. καὶ τὸ ὅλον καὶ τοῦτο τὸ μέρος πλεοναχῶς γίνεσθαι λέγειν ἐκκαλεῖται τὰ φαινόμενα.

さらに、適切な場所から蒸気が空気を通じて運ばれ、このような放出に適した特定の集積から、より激しい灌漑が生じることによっても成し遂げられうる。雷鳴は、われわれの身近にある器のなかで生じるのと同様に、雲の空洞のなかで風が渦巻くことによっても生じることがありうるし、雲の内部における風を孕んだ火の轟音によっても、雲の破裂や引き裂きによっても、あるいは氷のような凝結を遂げた雲の摩擦や砕断によっても生じることがありうる。要するに、この領域についても複数の仕方で生じると語ることを現象は要求しているのである。

καὶ ἀστραπαὶ δʼ ὡσαύτως γίνονται κατὰ πλείους τρόπους· καὶ γὰρ κατὰ παράτριψιν καὶ σύγκρουσιν νεφῶν ὁ πυρὸς ἀποτελεστικὸς σχηματισμὸς ἐξολισθαίνων ἀστραπὴν γεννᾷ· καὶ κατʼ ἐκριπισμὸν ἐκ τῶν νεφῶν ὑπὸ πνευμάτων τῶν τοιούτων σωμάτων ἃ τὴν λαμπηδόνα ταύτην παρασκευάζει, καὶ κατʼ ἐκπιασμόν, θλίψεως τῶν νεφῶν γινομένης, εἴθʼ ὑπʼ ἀλλήλων εἴθʼ ὑπὸ πνευμάτων· καὶ κατʼ ἐμπερίληψιν δὲ τοῦ ἀπὸ τῶν ἄστρων κατεσπαρμένου φωτός, εἶτα συνελαυνομένου ὑπὸ τῆς κινήσεως νεφῶν τε καὶ πνευμάτων καὶ διεκπίπτοντος διὰ τῶν νεφῶν· ἢ κατὰ διήθησιν 〈διὰ〉 τῶν νεφῶν τοῦ λεπτομερεστάτου φωτός, [ᾗ ἀπὸ τοῦ πυρὸς νέφη συνεφλέχθαι καὶ τὰς βροντὰς ἀποτελεῖσθαι] καὶ τὴν τούτου κίνησιν· καὶ κατὰ τὴν τοῦ πνεύματος ἐκπύρωσιν τὴν γινομένην διά τε συντονίαν φορᾶς καὶ διὰ σφοδρὰν κατείλησιν·

「電光も同様に複数の仕方で生じる。なぜなら、雲の摩擦と衝突によって、火を産出する形態が滑り出ることによって電光が生み出されるからである。また、風によって、この輝きをもたらすような物体が雲から吹き払われることによっても生じ、さらに雲が互いによってであれ風によってであれ圧搾されることによっても生じる。また、天体から降り注いだ光が包み込まれ、次いで雲と風の運動によって駆り集められて雲の間を突き抜けて飛び出すことによっても生じ、あるいは極めて微細な光が雲を浸透し、その光が運動することによっても生じる[その火から雲が発火し、雷鳴が成し遂げられる仕方において]。また、運動の激しさと猛烈な圧縮によって生じる風の発火によっても生じる。

καὶ κατὰ ῥήξεις δὲ νεφῶν ὑπὸ πνευμάτων ἔκπτωσίν τε πυρὸς ἀποτελεστικῶν ἀτόμων καὶ τὸ τῆς ἀστραπῆς φάντασμα ἀποτελουσῶν. καὶ κατʼ ἄλλους δὲ πλείους τρόπους ῥᾳδίως ἔσται καθορᾶν ἐχόμενον ἀεὶ τῶν φαινομένων καὶ τὸ τούτοις ὅμοιον δυνάμενον συνθεωρεῖν. προτερεῖ δὲ ἀστραπὴ βροντῆς ἐν τοιᾷδέ τινι περιστάσει νεφῶν καὶ διὰ τὸ ἅμα τῷ τὸ πνεῦμα ἐμπίπτειν ἐξωθεῖσθαι τὸν ἀστραπῆς ἀποτελεστικὸν σχηματισμόν, ὕστερον δὲ τὸ πνεῦμα ἀνειλούμενον τὸν βόμβον ἀποτελεῖν τοῦτον· καὶ κατʼ ἔμπτωσιν δὲ ἀμφοτέρων ἅμα, τῷ τάχει συντονωτέρῳ κεχρῆσθαι πρὸς ἡμᾶς τὴν ἀστραπήν3, ὑστερεῖν δὲ τὴν βροντήν,

また、風による雲の破裂と、火を産出する原子の飛び出し、すなわち電光の形象を成し遂げる原子の飛び出しによっても生じる。そして他のさらに多くの仕方によっても、常に現象を把握し、これらに類似した事柄を共に考察することができる者には、容易に見極めることができるであろう。そして、雲のこのような特定の状況において電光が雷鳴に先行するのは、風が突入すると同時に電光を産出する形態が押し出され、その後に風が渦巻いてこの轟音を成し遂げるからでもあり、また両者が同時に突入する場合においては、電光がわれわれに向かってより張り詰めた速さを用い、雷鳴が遅れるからでもある」

構文注3 件
  1. 10.1.97εἰς δὲ τὸ μάταιον ἐκπεσοῦσι τῷ καθʼ ἕνα τρόπον μόνον οἴεσθαι γίνεσθαι

    τῷ + 不定詞句(οἴεσθαι ... ἐκβάλλειν)は手段・原因を表す与格構文。先行する与格分詞 ἐκπεσοῦσι(τισι に一致)の理由を示す。後続する分詞 φερομένους および μὴ δυναμένους は対格形をとるが、これは不定詞(οἴεσθαι あるいは ἐκβάλλειν)の意味上の主語として対格不定詞構文(A.c.I.)に牽引されたものであり、実質的には ἐκπεσοῦσι と同じ論理的主体(独断的な単一原因論者たち)を修飾・展開している。

  2. 10.1.98Μήκη νυκτῶν καὶ ἡμερῶν παραλλάττοντα καὶ παρὰ τὸ ταχείας ἡλίου κινήσεις γίνεσθαι

    文頭の Μήκη νυκτῶν καὶ ἡμερῶν παραλλάττοντα は主格であり、直後に述語動詞を欠く。文脈上、前節までの ἐνδέχεται γίνεσθαι(または δύναται γίνεσθαι)に相当する可能・生起の動詞が省略されているか、あるいは議題の提示(懸垂主格・題目)として置かれ、後続の παρὰ τὸ ...(原因の前置詞句)へと意味が繋がれている。

  3. 10.1.102προτερεῖ δὲ ἀστραπὴ βροντῆς ἐν τοιᾷδέ τινι περιστάσει νεφῶν καὶ διὰ τὸ ... ὕστερον δὲ ... καὶ κατʼ ἔμπτωσιν δὲ ἀμφοτέρων ἅμα, τῷ τάχει συντονωτέρῳ κεχρῆσθαι πρὸς ἡμᾶς τὴν ἀστραπήν

    電光が雷鳴に先行する理由として二つの物理的仮説が並置されている。第一は生起時間の差で、διά τὸ + 不定詞(ἅμα τῷ ... ἐξωθεῖσθαι ... ὕστερον δὲ ... ἀποτελεῖν)により、突入と同時に光の形態が押し出され、風の轟音は後から形成されるとする。第二は伝播速度の差で、κατʼ ἔμπτωσιν δὲ ἀμφοτέρων ἅμα(両者が同時発生する場合)において、理由の与格を導く冠詞付不定詞句 τῷ τάχει συντονωτέρῳ κεχρῆσθαι ... τὴν ἀστραπήν, ὑστερεῖν δὲ τὴν βροντήν(光の方がより速い速度で伝わるため)によって説明されている。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:10.1.97-10.1.102