← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§10.1.103-10.1.107

落雷や竜巻と地震および風雪の自然的原因

エピクロスは落雷、竜巻、地震、風、雹、雪といった気象・地象現象について、神話を排し、複数の自然的・原子論的原因によって生じうることを説明する。

← 前次 →

καθά περ ἐπʼ ἐνίων ἐξ ἀποστήματος θεωρουμένων καὶ πληγάς τινας ποιουμένων1. κεραυνοὺς ἐνδέχεται γίνεσθαι καὶ κατὰ πλείονας πνευμάτων συλλογὰς καὶ κατείλησιν ἰσχυράν τε ἐκπύρωσιν· καὶ κατάρρηξιν μέρους καὶ ἔκπτωσιν ἰσχυροτέραν αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς κάτω τόπους, τῆς ῥήξεως γινομένης διὰ τὸ τοὺς ἑξῆς τόπους πυκνοτέρους εἶναι διὰ πίλησιν νεφῶν· καὶ κατὰ αὐτὴν δὲ τὴν τοῦ πυρὸς ἔκπτωσιν ἀνειλουμένου, καθὰ καὶ βροντὴν ἐνδέχεται γίνεσθαι, πλείονος γενομένου πυρὸς καὶ πνευματωθέντος ἰσχυρότερον καὶ ῥήξαντος τὸ νέφος διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ὑποχωρεῖν εἰς τὰ ἑξῆς, τῷ πίλησιν γίνεσθαι [τὸ μὲν πολὺ πρὸς ὄρος τι ὑψηλόν, ἐν ᾧ μάλιστα κεραυνοὶ πίπτουσιν], ἀεὶ πρὸς ἄλληλα.

それは、遠くから眺められ、ある打撃を与えるいくつかの事物において見られるのと同様である。落雷は、風のより多くの集積とその圧縮、および激しい発火によっても生じることがありうる。また、雲の圧縮によって隣接する領域がより稠密であるために破裂が生じ、その一部の破断とそれ自体の下方の領域へのより激しい落下によっても生じる。さらに、雷鳴が生じうるのと同様に、火がより多くなり、より激しく風を孕み、雲の圧縮が[多くは高い山に向かって生じ、そこには最も多く落雷があるが]常に互いに対して生じることによって隣接する領域へと退避することができないために雲を引き裂いたときに、渦巻く火そのものの落下によっても生じることがありうる。

καὶ κατʼ ἄλλους δὲ τρόπους πλείονας ἐνδέχεται κεραυνοὺς ἀποτελεῖσθαι· μόνον ὁ μῦθος ἀπέστω· ἀπέσται δέ, ἐάν τις καλῶς τοῖς φαινομένοις ἀκολουθῶν περὶ τῶν ἀφανῶν σημειῶται.2 “Πρηστῆρας ἐνδέχεται γίνεσθαι καὶ κατὰ κάθεσιν νέφους εἰς τοὺς κάτω τόπους στυλοειδῶς ὑπὸ πνεύματος ἀθρόου ὠσθέντος καὶ διὰ τοῦ πνεύματος πολλοῦ φερομένου, ἅμα καὶ τὸ νέφος εἰς τὸ πλάγιον ὠθοῦντος τοῦ ἐκτὸς πνεύματος· καὶ κατὰ περίστασιν δὲ πνεύματος εἰς κύκλον, ἀέρος τινὸς ἐπισυνωθουμένου ἄνωθεν· καὶ ῥύσεως πολλῆς πνευμάτων γενομένης καὶ οὐ δυναμένης εἰς τὰ πλάγια διαρρυῆναι διὰ τὴν πέριξ τοῦ ἀέρος πίλησιν.

また、他のさらに多くの仕方によっても落雷が成し遂げられることはありうる。ただ神話が退けられていさえすればよい。そして、現象に正しく従いながら目に見えない事柄について推論するならば、神話は退けられるであろう。 「竜巻は、密集した風によって押し出され、多量の風が運ばれることによって、外側の風が雲を横へと同時に押すなかで、雲が柱状に下方の領域へと下降することによっても生じることがありうる。また、上から大気の一部が押し合わさるなかで、風が円環をなして包囲することによっても生じ、風の多量の奔流が生じながら、周囲の大気の圧縮によって横へと流散することができないことによっても生じることがありうる。

καὶ ἕως μὲν γῆς τοῦ πρηστῆρος καθιεμένου στρόβιλοι γίνονται, ὡς ἂν καὶ ἡ ἀπογέννησις κατὰ τὴν κίνησιν τοῦ πνεύματος γίνηται· ἕως δὲ θαλάττης δῖνοι ἀποτελοῦνται. “Σεισμοὺς ἐνδέχεται γίνεσθαι καὶ κατὰ πνεύματος ἐν τῇ γῇ ἀπόληψιν καὶ παρὰ μικροὺς ὄγκους αὐτῆς παράθεσιν καὶ συνεχῆ κίνησιν, ὅταν κράδανσιν τῇ γῇ παρασκευάζῃ· καὶ τὸ πνεῦμα τοῦτο ἢ ἔξωθεν ἐμπεριλαμβάνει 〈ἢ〉 ἐκ τοῦ πίπτειν εἴσω ἐδάφη εἰς ἀντροειδεῖς τόπους τῆς γῆς ἐκπνευματοῦντα ἐπειλημένον ἀέρα3. 〈καὶ〉 κατʼ αὐτὴν δὲ τὴν διάδοσιν τῆς κινήσεως ἐκ τῶν πτώσεων ἐδαφῶν πολλῶν καὶ πάλιν ἀνταπόδοσιν, ὅταν πυκνώμασι σφοδροτέροις τῆς γῆς ἀπαντήσῃ, ἐνδέχεται σεισμοὺς ἀποτελεῖσθαι.

そして竜巻が大地へと下降する場合には、風の運動に応じて産出が生じるように旋風が生じ、海へと達する場合には渦巻きが成し遂げられる。 「地震は、風が大地のなかに閉じ込められ、大地の小さな塊の傍らに置かれて絶え間なく運動し、それが大地に震動をもたらすときにも生じることがありうる。そしてこの風を大地は外部から包み込むか、あるいは大地の洞窟状の場所へと土塊が内部に崩落して閉じ込められた空気を風へと変えることによる。また、多くの土塊の崩落による運動そのものの伝播、および大地の一層稠密な部分に突き当たったときの跳ね返りによっても、地震が成し遂げられることがありうる。

καὶ κατʼ ἄλλους δὲ πλείους τρόπους τὰς κινήσεις ταύτας τῆς γῆς γίνεσθαι. “Τὰ δὲ πνεύματα συμβαίνει γίνεσθαι κατὰ χρόνον ἀλλοφυλίας τινὸς ἀεὶ καὶ κατὰ μικρὸν παρεισδυομένης, καὶ καθʼ ὕδατος ἀφθόνου συλλογήν· τὰ δὲ λοιπὰ πνεύματα γίνεται καὶ ὀλίγων πεσόντων εἰς τὰ πολλὰ κοιλώματα, διαδόσεως τούτων γινομένης. “Χάλαζα συντελεῖται καὶ κατὰ πῆξιν ἰσχυροτέραν, πάντοθεν δὲ πνευματωδῶν περίστασίν τινων κᾆτα μέρισιν· καὶ 〈κατὰ〉 πῆξιν μετριωτέραν ὑδατοειδῶν τινων, 〈πνευματωδῶν δέ τινων〉 ὁμούρησιν ἅμα τήν τε σύνωσιν αὐτῶν ποιουμένην καὶ τὴν διάρρηξιν πρὸς τὸ κατὰ μέρη συνίστασθαι πηγνύμενα καὶ κατʼ ἀθροότητα.

そして他のさらに多くの仕方によっても、大地のこれらの運動が生じることがありうる。 「風は、時を経て異質のものが常に少しずつ忍び込むことによって、また豊かな水の集積によっても生じることが起こる。その他の風は、少数のものが多くの空洞へと落下し、これらの伝播が生じることによっても生じる。 「雹は、より強い凝結が生じ、いたるところから風を孕んだ粒子が包囲して次いで分割されることによっても成し遂げられる。また、水のような粒子のより穏やかな凝結と、風を孕んだ粒子が同時に接してそれらの圧搾と引き裂きをもたらし、部分ごとに凝結しつつ塊となって集合することによっても成し遂げられる。

ἡ δὲ περιφέρεια οὐκ ἀδυνάτως μὲν ἔχει γίνεσθαι πάντοθεν τῶν ἄκρων ἀποτηκομένων καὶ ἐν τῇ συστάσει πάντοθεν, ὡς λέγεται, κατὰ μέρη ὁμαλῶς περιισταμένων εἴτε ὑδατοειδῶν τινων εἴτε πνευματωδῶν. “Χιόνα δʼ ἐνδέχεται συντελεῖσθαι καὶ ὕδατος λεπτοῦ ἐκχεομένου ἐκ τῶν νεφῶν διὰ πόρων συμμετρίας καὶ θλίψεις ἐπιτηδείων νεφῶν ἀεὶ ὑπὸ πνεύματος σφοδράς, εἶτα τούτου πῆξιν ἐν τῇ φορᾷ λαμβάνοντος διά τινα ἰσχυρὰν ἐν τοῖς κατωτέρω τόποις τῶν νεφῶν ψυχρασίας περίστασιν. καὶ κατὰ πῆξιν δʼ ἐν τοῖς νέφεσιν ὁμαλῆ ἀραιότητα ἔχουσι τοιαύτη πρόεσις ἐκ τῶν νεφῶν γίνοιτο ἂν πρὸς ἄλληλα θλιβομένων 〈τῶν〉 ὑδατοειδῶν καὶ συμπαρακειμένων· ἃ οἱονεὶ σύνωσιν ποιούμενα χάλαζαν ἀποτελεῖ, ὃ μάλιστα γίνεται ἐν τῷ ἔαρι.

その球形は、端部が四方から溶け落ちることによっても、あるいは形成の際に、言われるように、水のような粒子であれ風を孕んだ粒子であれ、四方から部分ごとに一様に包囲することによっても、生じることは不可能ではない。 「雪は、細孔の釣合によって雲から微細な水が注ぎ出され、適した雲が風によって常に激しく圧搾され、次いで雲の下方の領域におけるある激しい冷気の取り巻きによって、これが下降の途中で凝結を受けることによっても成し遂げられうる。また、雲のなかで一様な希薄さを持つものにおいて凝結が生じることによっても、水のような粒子が互いに圧搾され並置されることで、雲からそのような放出が生じるであろう。これらはあたかも圧搾を生じさせて雹を成し遂げるのであり、それは特に春に生じるのである」

構文注3 件
  1. 10.1.103καθά περ ἐπʼ ἐνίων ἐξ ἀποστήματος θεωρουμένων καὶ πληγάς τινας ποιουμένων

    直前のチャンクの末尾にある「電光が雷鳴に先行する」理由(速度差によって遅れて届くこと)の補足・比喩であり、遠くで木を伐る打撃音などの日常的観察例を指す。属格絶対構文(ἐπʼ ἐνίων θεωρουμένων καὶ ... ποιουμένων)として前文に直接係っている。

  2. 10.1.104μόνον ὁ μῦθος ἀπέστω· ἀπέσται δέ, ἐάν τις καλῶς τοῖς φαινομένοις ἀκολουθῶν περὶ τῶν ἀφανῶν σημειῶται.

    第三人称命令法現在 ἀπέστω(「退けられていさえすればよい」)による制限条件の提示と、それに続く未来直説法 ἀπέσται および ἐάν + 接続法(σημεῖωται)による条件文。経験的に観察可能な現象(τὰ φαινόμενα)から不可視の事象(τὰ ἀφανῆ)を類推・推論(σημειοῦσθαι)するというエピクロス派自然学の方法論的原則を定式化している。

  3. 10.1.105ἐκ τοῦ πίπτειν εἴσω ἐδάφη εἰς ἀντροειδεῖς τόπους τῆς γῆς ἐκπνευματοῦντα ἐπειλημένον ἀέρα

    動名詞構文 ἐκ τοῦ πίπτειν の意味上の主語として対格 ἐδάφη(中性複数)が置かれ、現在分詞 ἐκπνευματοῦντα(中性複数対格)がこれに一致して「土塊が内部へと崩落し、閉じ込められていた空気を風に変えながら」の意味を成す。ἐκπνευματόω は「風に化せしめる/風として噴出させる」の能動的使役の意味を持つ。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:10.1.103-10.1.107