← ディオゲネス・ラエルティオス

ギリシア哲学者列伝

§10.1.108-10.1.112

大気現象と彗星や天体運行の多元的説明

雪・露・霜・氷・虹・月暈の発生原因を微粒子の圧縮・凍結・光の投射・視覚の幾何学的性質などによって多元的に説明し、次いで彗星の出現や天体の定位置での回転および惑星運行の諸原因を論じる。

← 前次 →

καὶ κατὰ τρίψιν δὲ νεφῶν πῆξιν εἰληφότων ἀπόπαλσιν ἂν λαμβάνοι τὸ τῆς χιόνος τοῦτο ἄθροισμα. καὶ κατʼ ἄλλους δὲ τρόπους ἐνδέχεται χιόνα συντελεῖσθαι. “Δρόσος συντελεῖται καὶ κατὰ σύνοδον πρὸς ἄλληλα ἐκ τοῦ ἀέρος τῶν τοιούτων, ἃ τῆς τοιαύτης ὑγρασίας ἀποτελεστικὰ γίνεται· καὶ κατʼ ἀναφορὰν δὲ ἢ ἀπὸ νοτερῶν τόπων ἢ ὕδατα κεκτημένων, ἐν οἵοις τόποις μάλιστα δρόσος συντελεῖται, εἶτα σύνοδον τούτων εἰς τὸ αὐτὸ λαβόντων καὶ ἀποτέλεσιν ὑγρασίας καὶ πάλιν φορὰν ἐπὶ τοὺς κάτω τόπους, καθά περ ὁμοίως καὶ παρʼ ἡμῖν ἐπὶ πλειόνων τοιαῦτά τινα 〈συντελούμενα θεωρεῖται.

また、凍結した雲の摩擦によっても、この雪の集積が跳ね飛ばされることがありうる。そして他の諸々の仕方によっても雪が成し遂げられることはありうる。 「露は、大気の中から、そのような湿気をもたらす原因となるような粒子が互いに集合することによっても成し遂げられる。また、湿った場所、あるいは水を湛えた場所――まさにそのような場所において露は最も多く成し遂げられるのであるが――からの上昇によって、次いでこれらが同じ場所に集合し、湿気を成し遂げ、再び下方の領域へと下降することによっても成し遂げられる。それは、われわれの身近において多くの事象においてこれらに類する現象が成し遂げられるのが観察されるのと同様である。

καὶ〉 πάχνη δὲ συντελεῖται 〈οὐ διαφερόντωσ〉 τῶν δρόσων, τοιούτων τινῶν πῆξίν τινα ποιὰν λαβόντων διὰ περίστασίν τινα ἀέρος ψυχροῦ. “Κρύσταλλος συντελεῖται καὶ κατʼ ἔκθλιψιν μὲν τοῦ περιφεροῦς σχηματισμοῦ ἐκ τοῦ ὕδατος, σύνωσιν δὲ τῶν σκαληνῶν καὶ ὀξυγωνίων τῶν ἐν τῷ ὕδατι ὑπαρχόντων· καὶ κατὰ τὴν ἔξωθεν δὲ τῶν τοιούτων πρόσκρισιν, ἃ συνελασθέντα πῆξιν τῷ ὕδατι παρεσκεύασε, ποσὰ τῶν περιφερῶν ἐκθλίψαντα. “Ἶρις γίνεται κατὰ πρόσλαμψιν ὑπὸ τοῦ ἡλίου πρὸς ἀέρα ὑδατοειδῆ· ἢ κατὰ 〈σύμ〉φυσιν ἰδίαν τοῦ τε φωτὸς καὶ τοῦ ἀέρος, ἣ τὰ τῶν χρωμάτων τούτων ἰδιώματα ποιήσει εἴ τε πάντα εἴ τε μονοειδῶς· ἀφʼ οὗ πάλιν ἀπολάμποντος τὰ ὁμοροῦντα τοῦ ἀέρος χρῶσιν ταύτην λήψεται, οἵαν θεωροῦμεν, κατὰ πρόσλαμψιν πρὸς τὰ μέρη.

そして霜は露と異ならずに成し遂げられるのであり、冷たい大気の取り巻きによって、それらに類するものが何らかの特定の凍結を受けることによる。 「氷は、水から円形の形態が搾り出され、水の中に存在する不等辺の形態や鋭角の形態が圧縮されることによっても成し遂げられる。また、外部からそれらに類する粒子が付加され、それらが集約されることによって水に凍結をもたらし、円形の粒子のうち幾分かを搾り出すことによっても成し遂げられる。 「虹は、水のような大気へ太陽の光が投射されることによって生じる。あるいは、光と大気との固有の合一によって生じるのであり、それがこれらすべての色彩の特徴をすべて一度にあるいは単一の様式で生み出すのである。そして、これが再び輝きを放つことで、隣接する大気の部分は、われわれが観察するようなこの着色を、諸部分への光の投射によって帯びるのである。

τὸ δὲ τῆς περιφερείας τοῦτο φάντασμα γίνεται διὰ τὸ τὸ διάστημα πάντοθεν ἴσον ὑπὸ τῆς ὄψεως θεωρεῖσθαι, ἢ σύνωσιν τοιαύτην λαμβανουσῶν τῶν ἐν τῷ ἀέρι ἀτόμων ἢ ἐν τοῖς νέφεσιν ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἀποφερομένων περιφέρειάν τινα καθίεσθαι τὴν σύγκρισιν ταύτην1. “Ἅλως περὶ τὴν σελήνην γίνεται καὶ πάντοθεν ἀέρος προσφερομένου πρὸς τὴν σελήνην ἢ τὰ ἀπʼ αὐτῆς ῥεύματα ἀποφερόμενα ὁμαλῶς ἀναστέλλοντος ἐπὶ τοσοῦτον ἐφʼ ὅσον κύκλῳ περιστῆσαι τὸ νεφοειδὲς τοῦτο καὶ μὴ τὸ παράπαν διακρῖναι, ἢ καὶ τὸν πέριξ ἀέρα αὐτῆς ἀναστέλλοντος συμμέτρως πάντοθεν εἰς τὸ περιφερὲς τὸ περὶ αὐτὴν καὶ παχυμερὲς περιστῆσαι.

また、この円弧状の現象像が生じるのは、視線によって距離が四方から等しく観察されるためであるか、あるいは大気中や雲の中で太陽から運ばれる原子がそのような圧縮を受け、この複合体が何らかの円弧の形をとって定まるためである。 「月をめぐる暈は、四方から大気が月へと向かって運ばれ、あるいは月から運ばれる流出物を一様に押しとどめ、この雲のようなものを円環状に取り囲ませて完全に分散させないほどに押しとどめることによっても生じる。あるいは、月の周囲の大気を四方から均等に押しとどめ、月の周りに円弧をなす厚みのある層として取り囲ませることによっても生じる。

ὃ γίνεται κατὰ μέρη τινὰ ἤτοι ἔξωθεν βιασαμένου τινὸς ῥεύματος ἢ τῆς θερμασίας ἐπιτηδείων πόρων ἐπιλαμβανομένης εἰς τὸ τοῦτο ἀπεργάσασθαι. “Κομῆται ἀστέρες γίνονται ἤτοι πυρὸς ἐν τόποις τισὶ διὰ χρόνων τινῶν ἐν τοῖς μετεώροις συστρεφομένου περιστάσεως γινομένης, ἢ ἰδίαν τινὰ κίνησιν διὰ χρόνων τοῦ οὐρανοῦ ἴσχοντος ὑπὲρ ἡμᾶς, ὥστε τὰ τοιαῦτα ἄστρα ἀναφανῆναι, ἢ αὐτὰ ἐν χρόνοις τισὶν ὁρμῆσαι διά τινα περίστασιν καὶ εἰς τοὺς καθʼ ἡμᾶς τόπους ἐλθεῖν καὶ ἐκφανῆ γενέσθαι. τήν τε ἀφάνισιν τούτων γίνεσθαι παρὰ τὰς ἀντικειμένας ταύταις αἰτίας.

これはある部分においては、外部からある流出物が力づくで押し寄せたか、あるいは熱がこの現象を成し遂げるのに適した細孔を捕捉したことによって生じる。 「彗星は、上空の特定の場所において一定の周期で火が集結し、その取り巻きが生じることによって生じるか、あるいは天がわれわれの上方で一定の周期で固有の運動を保ち、その結果としてこのような天体が現れるか、あるいはそれら自体が特定の時期にある包囲によって突進し、われわれの領域へと到来して目に見えるようになることによって生じる。また、これらの消滅は、これらと反対の原因によって生じる。

τινὰ ἄστρα στρέφεσθαι αὐτοῦ συμβαίνει οὐ μόνον τῷ τὸ μέρος τοῦτο τοῦ κόσμου ἑστάναι, περὶ ὃ τὸ λοιπὸν στρέφεται, καθά περ τινές φασιν, ἀλλὰ καὶ τῷ δίνην ἀέρος ἔγκυκλον αὐτῷ περιεστάναι, ἣ κωλυτικὴ γίνεται τοῦ περιπολεῖν, ὡς καὶ τὰ ἄλλα· ἢ καὶ διὰ τὸ ἑξῆς μὲν αὐτοῖς ὕλην ἐπιτηδείαν μὴ εἶναι, ἐν δὲ τούτῳ τῷ τόπῳ ἐν ᾧ κείμενα θεωρεῖται. καὶ κατʼ ἄλλους δὲ πλείονας τρόπους τοῦτο δυνατὸν συντελεῖσθαι, ἐάν τις δύνηται τὸ σύμφωνον τοῖς φαινομένοις συλλογίζεσθαι. τινὰ τῶν ἄστρων πλανᾶσθαι, εἰ οὕτω ταῖς κινήσεσι χρώμενα συμβαίνει, τινὰ δὲ ὁμαλῶς κινεῖσθαι2,

ある天体がその場で回転することは、一部の人々が言うように、宇宙のこの部分が静止しておりその周囲を他の部分が回転しているという理由によるだけでなく、天体を取り囲む円運動の空気の渦が存在し、それが他の天体のように巡行することを妨げているという理由によっても起こる。あるいは、それらの天体にとって隣接する場所には適した素材がなく、現在配置されているのが観察されるこの場所にのみ素材があるという理由によっても起こる。そして現象に合致するよう推論できるならば、この現象は他のさらに多くの仕方によっても成し遂げられることが可能である。また、ある天体が彷徨うように動くのも――もしそれらがそのように運動を行っているのが事実であるなら――、またある天体が一様に運行するのも[同様に諸々の原因によって説明される]。

構文注2 件
  1. 10.1.110ἢ σύνωσιν τοιαύτην λαμβανουσῶν τῶν ἐν τῷ ἀέρι ἀτόμων ἢ ἐν τοῖς νέφεσιν ἀπὸ τοῦ ἡλίου ἀποφερομένων περιφέρειάν τινα καθίεσθαι τὴν σύγκρισιν ταύτην

    ἢ 以降は前の διὰ τὸ... に対応する原因節。λαμβανουσῶν... ἀποφερομένων は属格絶対構文であり、不定詞 καθίεσθαι の意味上の主語は対格の τὴν σύγκρισιν ταύτην である。全体として「原子が圧縮を受けることにより、この複合体(集合体)が円弧へと定まる(形をとる)ため」という帰結的・原因的関係を表す。

  2. 10.1.112τινὰ τῶν ἄστρων πλανᾶσθαι, εἰ οὕτω ταῖς κινήσεσι χρώμενα συμβαίνει, τινὰ δὲ ὁμαλῶς κινεῖσθαι

    文末の不定詞句(πλανᾶσθαι ... κινεῖσθαι)は、文脈上前の συμβαίνει あるいは動詞句(ἐνδέχεται / δυνατὸν συντελεῖσθαι など)の支配下にあると解される。著者は惑星(πλανῆται)の不規則な運動および恒星の一様な運動についても、神意ではなく自然学的な多元的原因(条件節 εἰ οὕτω...「もし現実にそのように運動を行っているとすれば」を含む)によって同様に説明されうると結論づけている。

モデル:gemini-3.8-flashurn:cts:greekLit:tlg0004.tlg001.humanitext-grc2:10.1.108-10.1.112