[ULPIANUS libro sexto ad edictum. ] §3.2.2.prQuod ait praetor: 'qui ab exercitu dimissus erit': dimissum accipere debemus militem caligatum, uel si quis alius usque ad centurionem, uel praefectum cohortis uel alae uel legionis, uel tribunum siue cohortis siue legionis dimissus est.
[울피아누스, 『고시주해』 제6권] 법무관이 ‘군대로부터 제대된 자’라고 말하는 것에 대하여, 우리는 ‘제대된 자’를 일반 병사로 이해해야 하며, 또한 백인대장에 이르기까지, 혹은 보병대나 기병대 또는 군단의 대장, 혹은 보병대나 군단의 군사 호민관에 이르기까지 제대된 다른 누구라도 그렇게 이해해야 한다.
hoc amplius Pomponius ait etiam eum, qui exercitui praeest, licet consularibus insignibus utitur, ignominiae causa ab imperatore missum hac nota laborare: ergo et si dux cum exercitui praeest dimissus erit, notatur, et si princeps dimiserit et adiecerit ignominiae causa se mittere, ut plerumque facit, non dubitabis et ex edicto praetoris eum infamia esse notatum: non tamen si citra indignationem principis successor ei datus est.
이에 더하여 폼포니우스는 군대를 지휘하는 자라 할지라도, 비록 집정관의 표장을 사용할 자격이 있더라도, 치욕을 이유로 황제에 의해 제대된 경우에는 이 명예상실의 낙인을 받게 된다고 말한다. 따라서 장군이 군대를 지휘하던 중에 제대되는 경우에도 명예상실에 처해지며, 원수가 그를 제대시키면서 (대개의 경우 그러하듯) 치욕을 이유로 제대시킨다고 덧붙인다면, 그가 법무관의 고시에 따라 명예상실에 처해졌음은 의심할 여지가 없다. 그러나 원수의 진노 없이 그에게 후임자가 지정된 경우에는 그렇지 아니하다.
§3.2.2.1Exercitum autem non unam cohortem neque unam alam dicimus, sed numeros multos militum: nam exercitui praeesse dicimus eum, qui legionem uel legiones cum suis auxiliis ab imperatore commissas administrat: sed hic etiam eum, qui ab aliquo numero militum missus est, quasi ab exercitu missum sic accipiemus.
그러나 우리는 ‘군대’를 단 하나의 보병대나 단 하나의 기병대가 아니라, 다수의 병사 부대를 의미하는 것으로 말한다. 왜냐하면 ‘군대를 지휘한다’는 것은 황제로부터 위임받은 군단 또는 군단들을 그 보조군과 함께 관할하는 자를 말하기 때문이다. 그러나 여기서는 어떤 병사 부대로부터 제대된 자 역시 마치 군대로부터 제대된 자인 것처럼 그렇게 이해할 것이다.
§3.2.2.2'Ignominiae causa missum': hoc ideo adiectum est, quoniam multa genera sunt missionum.
‘치욕을 이유로 제대된 자’: 이것이 덧붙여진 것은 제대의 종류에 여러 가지가 있기 때문이다.
est honesta, quae emeritis stipendiis uel ante ab imperatore indulgetur: est causaria, quae propter ualetudinem laboribus militiae soluit: est ignominiosa.
명예로운 제대가 있으니, 이는 복무 기간을 채웠거나 그 전에 황제의 은혜로 허락되는 것이다. 질병으로 인한 제대가 있으니, 이는 건강 상태 때문에 군무의 노고로부터 해방하는 것이다. 불명예스러운 제대가 있다.
ignominiosa autem missio totiens est, quotiens is qui mittit addidit nominatim ignominiae causa se mittere: semper enim debet addere, cur miles mittatur.
그런데 불명예스러운 제대는 제대시키는 자가 명시적으로 치욕을 이유로 그를 제대시킨다고 덧붙인 경우에 항상 성립한다. 왜냐하면 병사가 왜 제대되는지를 항상 덧붙여야 하기 때문이다.
sed et si eum exauctorauerit, id est insignia militaria detraxerit, inter infames efficit, licet non addidisset ignominiae causa se eum exauctorasse.
그러나 만약 그를 퇴역 시켰다면, 즉 군대의 표장을 박탈했다면, 비록 치욕을 이유로 그를 퇴역 시켰다고 덧붙이지 않았더라도 그를 명예상실자들 속에 넣는다.
est et quartum genus missionis, si quis euitandorum munerum causa militiam subisset: haec autem missio existimationem non laedit, ut est saepissime rescriptum.
제대의 네 번째 종류도 있으니, 공역을 회피할 목적으로 군에 입대했던 경우이다. 그러나 이 제대는 칙답에서 매우 자주 회신된 바와 같이 사회적 평판을 해치지 않는다.
§3.2.2.3Miles, qui lege Iulia de adulteriis fuerit damnatus, ita infamis est, ut etiam ipsa sententia eum sacramento ignominiae causa soluat.
간통에 관한 율리우스법에 의해 유죄 판결을 받은 병사는, 판결 자체만으로도 그를 군사 선서로부터 치욕을 이유로 해제할 정도로 명예가 상실된다.
§3.2.2.4Ignominia autem missis neque in urbe neque alibi, ubi imperator est, morari licet.
한편 불명예 제대된 자들은 로마 시내에서도, 황제가 있는 다른 어떤 곳에서도 머무는 것이 허용되지 않는다.
§3.2.2.5Ait praetor: 'qui in scaenam prodierit, infamis est'.
법무관은 ‘무대에 선 자는 명예가 상실된다’고 말한다.
scaena est, ut Labeo definit, quae ludorum faciendorum causa quolibet loco, ubi quis consistat moueaturque spectaculum sui praebiturus, posita sit in publico priuatoue uel in uico, quo tamen loco passim homines spectaculi causa admittantur.
무대란, 라베오가 정의하는 바와 같이, 연극을 하기 위하여 공적이거나 사적인 장소, 또는 거리의 어느 곳이든, 누군가가 스스로의 구경거리를 제공하기 위해 서서 움직이며, 구경을 목적으로 사람들이 사방에서 입장할 수 있는 곳에 설치된 것이다.
eos enim, qui quaestus causa in certamina descendunt et omnes propter praemium in scaenam prodeuntes famosos esse Pegasus et Nerua filius responderunt.
왜냐하면 이득을 취할 목적으로 경기에 참여하는 자들과 보상을 바라고 무대에 서는 모든 자들은 불명예스러운 자들이라고 페가수스와 네르바 피리우스가 답변했기 때문이다.