§42octoginta autem ciuium milibus in transmarinas colonias distributis, ut exhaustae quoque urbis frequentia suppeteret, sanxit, ne quis ciuis maior annis uiginti minorue †decem, qui sacramento non teneretur, plus triennio continuo Italia abesset, neu qui senatoris filius nisi contubernalis aut comes magistratus peregre proficisceretur; neue ii, qui pecuariam facerent, minus tertia parte puberum ingenuorum inter pastores haberent.
그러나 8만 명의 시민들이 해외 식민지로 분산된 상황에서, 인구가 감소한 도시의 조밀함도 유지될 수 있도록, 군대의 맹세에 묶여 있지 않은 20세 초과 50세[전사본에는 10세] 미만의 시민은 누구도 연속해서 3년 넘게 이탈리아를 비워서는 안 되며, 원로원 의원의 아들은 정무관의 동반자나 수행원이 아니고서는 외국으로 나가서는 안 되고, 목축업을 하는 자들은 목부 중에 자유인 신분의 성인 비율을 3분의 1 이상 유지해야 한다고 규정했다.
omnisque medicinam Romae professos et liberalium artium doctores, quo libentius et ipsi urbem incolerent et ceteri adpeterent, ciuitate donauit.
또한 그들 스스로가 더 기꺼이 도시에 거주하고 다른 이들도 그것을 바라도록, 로마에서 의업에 종사하는 모든 이들과 자유 학예의 교사들에게 시민권을 부여했다.
de pecuniis mutuis disiecta nouarum tabularum expectatione, quae crebro mouebatur, decreuit tandem, ut debitores creditoribus satis facerent per aestimationem possessionum, quanti quasque ante ciuile bellum comparassent, deducto summae aeris alieni, si quid usurae nomine numeratum aut perscriptum fuisset;
부채에 관해서는, 자주 제기되던 채무 탕감(새 장부)에 대한 기대를 무너뜨리고 마침내, 채무자들은 내전 전에 각 자산을 구입했던 가격에 따른 자산 평가액을 통해 채권자들에게 변제해야 하되, 이자의 명목으로 지불되었거나 장부에 기재된 금액은 부채 총액에서 공제하도록 규정했다.
qua condicione quarta pars fere crediti deperibat.
이 조건으로 인해 채권의 거의 4분의 1이 소멸했다.
cuncta collegia praeter antiquitus constituta distraxit.
고대로부터 조직된 것을 제외한 모든 조합을 해산했다.
poenas facinorum auxit;
범죄에 대한 처벌을 강화했다.
et cum locupletes eo facilius scelere se obligarent, quod integris patrimoniis exulabant, parricidas, ut Cicero scribit, bonis omnibus, reliquos dimidia parte multauit.
부유한 자들은 전 재산을 온전히 보존한 채 망명할 수 있었기에 더 쉽게 죄를 짓곤 했으므로, 키케로가 썼듯이 존속살해범은 전 재산 몰수, 나머지 범죄자는 재산의 절반 몰수에 처했다.
§43ius laboriosissime ac seuerissime dixit.
재판을 극히 정력적이고 엄격하게 집행했다.
repetundarum conuictos etiam ordine senatorio mouit.
불법 수재죄로 유죄 판결을 받은 자들은 원로원 계급에서조차 추방했다.
diremit nuptias praetorii uiri, qui digressam a marito post biduum statim duxerat, quamuis sine probri suspicione.
남편과 갈라선 지 이틀 만에 즉시 그녀와 결혼한 법무관 출신 남성의 혼인을, 비록 불륜의 의심은 없었을지라도 해소시켰다.
peregrinarum mercium portoria instituit.
외국산 상품에 대한 관세를 제정했다.
lecticarum usum, item conchyliatae uestis et margaritarum nisi certis personis et aetatibus perque certos dies ademit.
가마의 사용, 또한 조개 자줏빛 의복과 진주 사용을 특정 인물과 연령, 특정 날짜에만 허용하고 그 외에는 박탈했다.
legem praecipue sumptuariam exercuit dispositis circa macellum custodibus, qui obsonia contra uetitum retinerent deportarentque ad se, submissis nonnumquam lictoribus atque militibus, qui, si qua custodes fefellissent, iam adposita e triclinio auferrent.
특히 사치 금지법을 엄격하게 집행했는데, 식료품 시장 주변에 감시원들을 배치하여 금지된 식료품을 압수하여 자신에게 가져오게 했으며, 때로는 리클토르나 군사들을 파견하여 감시자들의 눈을 피한 물건이 있다면 이미 식탁에 차려진 것일지라도 식당에서 빼앗아 오게 했다.
§44Nam de ornanda instruendaque urbe, item de tuendo ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat: in primis Martis templum, quantum nusquam esset, extruere repleto et conplanato lacu, in quo naumachiae spectaculum ediderat, theatrumque summae magnitudinis Tarpeio monti accubans;
도시를 단장하고 정비하는 일과 제국을 수호하고 확장하는 일에 관해 나날이 더 많고 더 원대한 계획을 품고 있었기 때문이다.
ius ciuile ad certum modum redigere atque ex immensa diffusaque legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset publicare data Marco Varroni cura comparandarum ac digerendarum; siccare Pomptinas paludes; emittere Fucinum lacum; uiam munire a mari Supero per Appennini dorsum ad Tiberim usque; perfodere Isthmum; Dacos, qui se in Pontum et Thraciam effuderant, coercere; mox Parthis inferre bellum per Armeniam minorem nec nisi ante expertos adgredi proelio.
무엇보다도 모의 해전의 볼거리를 제공했던 호수를 메우고 평평하게 만든 뒤 그 어느 곳에도 없을 규모의 마르스 신전을 건립하는 것과, 타르페이아 산비탈에 기대어 서는 최대 규모의 극장을 짓는 것, 시민법을 일정한 규격으로 정리하고, 방대하고 산만하게 흩어진 법률 더미에서 가장 훌륭하고 필수적인 것들을 아주 적은 권수의 책으로 요약하는 것, 수집과 정리를 위한 임무를 마르쿠스 바로에게 맡겨 그리스어와 라틴어 도서관을 가능한 한 최대 규모로 대중에게 공개하는 것, 폼프티나 습지를 건조시키는 것, 푸키누스 호수의 물을 빼내는 것, 상해로부터 아펜니노 산맥의 등반길을 지나 티베리스강에 이르는 도로를 닦는 것, 지협을 뚫는 것, 폰투스와 트라키아로 쏟아져 나온 다키아인들을 제압하는 것, 머잖아 소아르메니아를 경유하여 파르티아인들에게 전쟁을 선포하고 그들의 전력을 먼저 시험해 보기 전에는 전투에 돌입하지 않는 것 등이 있었다.
Talia agentem atque meditantem mors praeuenit.
이러한 일들을 실행하고 또 도모하던 중에 죽음이 그를 앞질렀다.
de qua prius quam dicam, ea quae ad formam et habitum et cultum et mores, nec minus quae ad ciuilia et bellica eius studia pertineant, non alienum erit summatim exponere.
그의 죽음에 관해 말하기 전에, 그의 용모와 체격, 의복, 습성, 그리고 그에 못지않게 시민적 및 군사적 탐구에 관한 일들을 요약하여 설명하는 것은 무관하지 않을 것이다.
§45Fuisse traditur excelsa statura, colore candido, teretibus membris, ore paulo pleniore, nigris uegetisque oculis, ualitudine prospera, nisi quod tempore extremo repente animo linqui atque etiam per somnum exterreri solebat.
그는 키가 크고, 안색이 하얗고, 사지가 잘 정돈되어 있었으며, 얼굴은 다소 통통했고, 검고 생기 있는 눈을 가졌으며, 말년에 갑자기 실신하거나 꿈속에서 두려움에 떠는 버릇이 있었던 것을 제외하면 건강이 좋았다고 전해진다.
comitiali quoque morbo bis inter res agendas correptus est.
공무를 처리하는 도중에 뇌전증도 두 번 겪었다.
circa corporis curam morosior, ut non solum tonderetur diligenter ac raderetur, sed uelleretur etiam, ut quidam exprobrauerunt, caluitii uero deformitatem iniquissime ferret saepe obtrectatorum iocis obnoxiam expertus.
몸을 가꾸는 일에는 꽤나 까다로워서, 머리와 수염을 꼼꼼하게 깎고 다듬을 뿐만 아니라, 어떤 이들이 비난했듯이 체모를 뽑기까지 했다. 대머리의 흉함은 특히 견디기 힘들어했는데, 종종 비방자들의 놀림감이 되는 일을 겪었기 때문이었다.
ideoque et deficientem capillum reuocare a uertice adsueuerat et ex omnibus decretis sibi a senatu populoque honoribus non aliud aut recepit aut usurpauit libentius quam ius laureae coronae perpetuo gestandae.
그리하여 숱이 적어지는 머리카락을 정수리에서부터 앞으로 가져오는 것이 버릇이 되었고, 원로원과 민중이 그에게 수여한 모든 영예 중에서 월계관을 영구히 착용할 권리만큼 그가 더 기꺼이 받아들이거나 애용한 것은 없었다.
Etiam cultu notabilem ferunt: usum enim lato clauo ad manus fimbriato nec umquam aliter quam ut super eum cingeretur, et quidem fluxiore cinctura;
의복에 있어서도 이채로웠다고 한다. 손목 부위에 술이 달린 넓은 띠가 있는 옷을 입었고, 그 띠 위로 허리띠를 매는 일 외에는 결코 입지 않았으며, 그 또한 꽤 느슨하게 매었다.
unde emanasse Sullae dictum optimates saepius admonentis, ut male praecinctum puerum cauerent.
이로 인해 최적파들을 향해 "허리띠를 헐겁게 맨 소년을 조심하라"고 자주 경고했던 술라의 명언이 유래했다고 전한다.