§6.5.1his pro nostra facultate tractatis non dubitassem transire protinus ad dispositionem, quae ordine ipso sequitur, nisi vererer ne, quoniam fuerunt qui iudicium inventioni subiungerent, praeterisse hunc locum quibusdam viderer, qui mea quidem opinione adeo partibus operis huius omnibus connexus ac mixtus est, ut ne a sententiis quidem aut verbis saltem singulis possit separari, nec magis arte traditur quam gustus aut odor.
내 능력의 한도 내에서 이 일들을 다루었으니, 만약 판단력을 발상에 포함시키는 이들이 있었기 때문에 내가 이 대목을 지나쳤다고 생각할 어떤 이들이 있을까 두려워하지 않았더라면, 나는 순서상 바로 뒤따르는 배치로 즉시 넘어가는 데 주저하지 않았을 것이다. 그러나 내 의견으로는 판단력이라는 것이 이 저작의 모든 부분과 너무나 긴밀하게 연결되고 뒤섞여 있어서, 문장이나 적어도 개별 어휘들로부터조차도 분리될 수 없으며, 미각이나 후각과 마찬가지로 기술을 통해 전수되는 것도 아니기 때문이다.
§6.5.2ideoque nos, quid in quaque re sequendum cavendumque sit, docemus ac deinceps docebimus, ut ad ea iudicium dirigatur.
그리하여 우리는 각 상황에서 무엇을 따르고 무엇을 경계해야 하는지를 가르치고 있으며 앞으로도 가르칠 것인데, 이는 판단력이 그것들을 향하도록 하기 위함이다.
praecipiam igitur, ne, quod effici non potest, aggrediamur, ut contraria vitemus et communia, ne quid in eloquendo corruptum, obscurum sit? referatur oportet ad sensus, qui non docentur.
그렇다면 나는 이룰 수 없는 일에는 착수하지 말라거나, 모순되는 것과 공통되는 것을 피하라거나, 말하기에서 어떤 불합리함이나 모호함도 없게 하라고 지시해야 하겠는가? 그것은 가르쳐지지 않는 감각에 맡겨져야 마땅하다.
§6.5.3nec multum a iudicio credo distare consilium, nisi quod illud ostendentibus se rebus adhibetur, hoc latentibus et aut omnino nondum repertis aut dubiis.
또한 나는思慮가 판단력과 크게 다르지 않다고 믿는데, 다만 후자는 눈앞에 드러나는 사물들에 적용되는 반면, 전자는 숨겨져 있고 아직 전혀 발견되지 않았거나 불확실한 사물들에 적용된다는 점이 다를 뿐이다.
et iudicium frequentissime certum est, consilium vero est ratio quaedam alte petita et plerumque plura perpendens et comparans habensque in se et inventionem et iudicationem.
그리고 판단력은 매우 빈번하게 확실한 반면, 思慮 는 깊은 근원으로부터 구한 일종의 이성적 추론이며, 대개 더 많은 것들을 저울질하고 비교하며, 그 자체 안에 발상과 판단을 모두 내포하고 있다.
§6.5.4sed ne de hoc quidem praecepta in universum exspectanda sunt.
그러나 이것에 대해서도 보편적인 지침들을 기대해서는 안 된다.
nam ex re sumitur cuius locus ante actionem est frequenter;
왜냐하면 그것은 사안으로부터 취해지는 것이며, 그 적용되는 기회는 빈번하게 변론 이전에 있기 때문이다.
nam Cicero summo consilio videtur in Verrem vel contrahere tempora dicendi maluisse quam in eum annum, quo erat Q. Hortensius consul futurus, incidere.
예를 들어 키케로는 지극히 뛰어난思慮를 발휘하여, 베레스에 대한 소송에서 퀸투스 호르텐시우스가 집정관이 될 예정이었던 해로 넘어가는 것보다 변론 시간을 단축하는 것을 선호했던 것으로 보인다.
§6.5.5et in ipsis actionibus primum ac potentissimum obtinet locum;
그리고 변론 자체 안에서도 그것은 첫째이자 가장 강력한 자리를 차지한다.
nam, quid dicendum, quid tacendum, quid differendum sit, exigere consilii est;
왜냐하면 무엇을 말하고 무엇을 침묵하며 무엇을 미룰 것인가를 따져보는 것은思慮의 몫이기 때문이다.
negare sit satis an defendere, ubi prooemio utendum et quali, narrandumne et quomodo, iure prius pugnandum an aequo, qui sit ordo utilissimus, tum omnes colores, aspere an leniter an etiam summisse loqui expediat.
부인하는 것으로 충분할지 아니면 옹호해야 할지, 어디에서 어떤 서론을 사용해야 할지, 사실 서술을 해야 할지 또 어떻게 해야 할지, 법을 바탕으로 먼저 싸울 것인지 아니면 공정함을 바탕으로 싸울 것인지, 어떤 순서가 가장 유용할지, 그리고 모든 수사적 채색, 거칠게 혹은 부드럽게 혹은 나아가 겸손하게 말하는 것이 유리할지 등이다.
§6.5.6sed haec quoque, ut quisque passus est locus, monuimus, idemque in reliqua parte faciemus;
그러나 이러한 것들도 각 대목이 허용하는 대로 우리가 조언해 주었으며, 나머지 부분에서도 마찬가지로 할 것이다.
pauca tamen exempli gratia ponam, quibus manifestius appareat quid sit, quod demonstrari posse praeceptis non arbitror.
그럼에도 불구하고 규칙을 통해 보여줄 수 없다고 내가 생각하는 바가 무엇인지를 더 명백하게 드러내기 위해, 예시로서 몇 가지만을 적어두고자 한다.
§6.5.7laudatur consilium Demosthenis, quod, cum suaderet bellum Atheniensibus parum id prospere expertis, nihil adhuc factum esse ratione monstrat.
데모스테네스의思慮는 칭찬받는데, 그는 전쟁을 그리 성공적으로 경험하지 못한 아테네인들에게 전쟁을 권고하면서, 지금까지 이성적인 계획에 따라 행해진 것은 아무것도 없음을 보여주었다.
poterat enim emendari negligentia; at, si nihil esset erratum, melioris in posterum spei non erat ratio.
왜냐하면 게으름은 바로잡을 수 있지만, 만약 아무런 잘못도 범해지지 않았다면 미래에 더 나은 희망을 품을 이성적 근거가 없었을 것이기 때문이다.
§6.5.8idem, cum offensam vereretur, si obiurgaret populi segnitiam in asserenda libertate rei publicae, maiorum laude uti maluit, qui rem publicam fortissime administrassent.
그가 국가의 자유를 옹호함에 있어 민중의 게으름을 꾸짖을 때 반감을 살까 두려워했을 때에도, 국가를 지극히 용감하게 운영했던 조상들에 대한 찬사를 활용하는 쪽을 택했다.
nam et faciles habuit aures, et natura sequebatur, ut meliora probantes peiorum paeniteret.
왜냐하면 그는 호의적인 귀를 얻을 수 있었고, 더 나은 것을 찬성하는 이들이 더 나쁜 것을 후회하게 되는 것은 자연스러운 일이었기 때문이다.
§6.5.9Ciceronis quidem vel una pro Cluentio quamlibet multis exemplis sufficiet oratio.
키케로의 경우, 『클루엔티우스 변론』 한 편만으로도 몇 개의 예시로든 충분할 것이다.
nam quod in eo consilium maxime mirer? primamne expositionem, qua matri, cuius filium premebat auctoritas, abstulit fidem? an quod iudicii corrupti crimen transferre in adversarium maluit quam negare propter inveteratam, ut ipse dicit, infamiam? an quod in re invidiosa legis auxilio novissime est usus, quo genere defensionis etiam offendisset nondum praemollitas iudicum mentes? an quod se ipsum invito Cluentio facere testatus est?
왜냐하면 그 변론에서 그의 어떤思慮를 가장 경탄해야 하겠는가? 그 권위가 아들을 짓누르고 있던 어머니에 대한 신뢰를 박탈한 첫 번째 사실 폭로인가? 아니면 (그가 스스로 말하듯) 오래 묵은 악평 때문에, 재판 매수 혐의를 부인하기보다 오히려 상대방에게 전가하는 쪽을 택한 것인가? 아니면 반감을 사기 쉬운 사안에서 법률의 조력을 가장 마지막에 사용한 것인가? 그러한 종류의 옹호는 아직 마음이 누그러지지 않은 재판관들의 마음을 불편하게 했을 수도 있는 것이었다. 아니면 클루엔티우스의 뜻에 반하여 자기 자신이 그 일을 하고 있다고 증언한 것인가?
§6.5.10quid pro Milone? quod non ante narravit, quam praeiudiciis omnibus reum liberaret? quod insidiarum invidiam in Clodium vertit, quanquam revera fuerat pugna fortuita? quod factum et laudavit et tamen voluntate Milonis removit? quod illi preces non dedit et in earum locum ipse successit? infinitum est enumerare, ut Cottae detraxerit auctoritatem, ut pro Ligario se opposuerit, Cornelium ipsa confessionis fiducia eripuerit.
『밀로 변론』에서는 어떠한가? 모든 예비적 판단으로부터 피고인을 해방시키기 전에는 사실을 서술하지 않은 것인가? 실제로는 우연한 충돌이었음에도 불구하고 습격의 증오를 클로디우스에게 돌린 것인가? 그 행위를 칭찬하면서도 그것을 밀로의 의지로부터 떼어놓은 것인가? 그에게 애원을 허락하지 않고 그 자리에 자기 자신이 자처하여 나선 것인가? 코타의 권위를 어떻게 깎아내렸는지, 리가리우스를 위해 어떻게 자신을 던졌는지, 자백 자체에 대한 신뢰로 코르넬리우스만을 어떻게 구해냈는지 등을 열거하자면 끝이 없다.
§6.5.11illud dicere satis habeo, nihil esse non modo in orando, sed in omni vita prius consilio, frustraque sine eo tradi ceteras artes, plusque vel sine doctrina prudentiam quam sine prudentia facere doctrinam.
나는 다음과 같이 말하는 것으로 충분하다고 여긴다. 즉 변론에서뿐만 아니라 모든 삶에서思慮보다 우선하는 것은 없으며, 그것 없이는 다른 기술들을 전수하는 것이 헛된 일이고, 배움이 없는 사려 깊음이 사려 깊음이 없는 배움보다 더 많은 것을 성취한다는 것이다.
aptare etiam orationem locis, temporibus, personis est eiusdem virtutis.
변론을 장소, 시간, 인물에 맞추는 것도 동일한 덕목에 속한다.
sed hic quia latius fusus est locus mixtusque cum elocutione, tractabitur cum praecipere de apte dicendo coeperimus.
그러나 이 대목은 더 넓게 전개되고 문체와 섞여 있으므로, 우리가 적절하게 말하는 것에 대해 지시하기 시작할 때 다루어질 것이다.