§6.1.22commendat et causa periculi, si suscepisse inimicitias ob aliquod factum honestum videtur;
또한 만일 어떤 고결한 행위 때문에 원한 관계를 인수했다고 여겨진다면, 그 위험의 원인 역시 피고를 천거(유리하게)한다.
praecipue bonitas, humanitas, misericordia.
특히 선량함, 인간애, 자비심이 그러하다.
iustius enim tum petere ea quisque videtur a iudice, quae aliis ipse praestiterit.
왜냐하면 자기가 남에게 베풀었던 것을 그때 재판관에게 구하는 것은 누구에게나 더 정당하게 보이기 때문이다.
referenda pars haec quoque ad utilitatem rei publicae, ad iudicum gloriam, ad exemplum, §6.1.23ad memoriam posteritatis.
이 부분 역시 국가의 이익, 재판관의 영광, 선례, 그리고 후세의 기억으로 연결되어야 한다.
plurimum tamen valet miseratio, quae iudicem non flecti tantum cogit, sed motum quoque animi sui lacrimis confiteri.
그러나 가장 큰 힘을 발휘하는 것은 동정심(애련)인데, 이는 재판관으로 하여금 마음이 움직이게 강제할 뿐만 아니라, 그 움직인 마음을 눈물로써 고백하게 만든다.
haec petentur aut ex iis, quae passus est reus, aut iis quae cum maxime patitur, aut iis quae damnatum manent;
이러한 동정은 피고가 겪었던 일, 혹은 지금 겪고 있는 일, 혹은 유죄 판결을 받았을 때 그를 기다리고 있는 일들로부터 구해질 것이다.
quae et ipsa duplicantur, cum dicimus ex qua illi fortuna et ira quam recidendum sit.
이것들 자체도 그가 어떤 처지로부터 또 어떤 처지로 떨어져야 하는지를 우리가 말할 때 배가된다.
§6.1.24adfert ira his momentum et aetas et sexus et pignora; liberi, dico, et parentes et propinqui.
이 안에서 나이, 성별, 그리고 소중한 사람들, 즉 자녀, 부모, 친척들도 영향력을 가져다준다.
quae omnia tractari varie solent.
이 모든 것들은 보통 다양하게 다루어진다.
nonnunquam etiam ipse patronus has partes subit, ut Cicero pro Milone, O me miserum! o te infelicem! reuocare me tu ira patriam, Milo, potuisti per hos, ego te ira patria per eosdem retinere non potero? maximeque, si, ut tum accidit, non conveniunt ei qui accusatur preces.
때로는 변호인 스스로가 이 역할을 대신하기도 하는데, 예컨대 키케로가 밀로 옹호 연설에서 ‘아, 가련한 나여! 아, 불행한 그대여! 밀로여, 그대는 이들을 통해 나를 조국으로 불러들일 수 있었거늘, 나는 같은 이들을 통해 그대를 조국에 머물게 할 수 없단 말인가?’라고 했던 것처럼 그러하다. 그리고 당시 그러했던 것처럼, 기소되어 있는 자에게 애원의 태도가 어울리지 않는 경우에는 특히 그러하다.
§6.1.25nam quis ferret Milonem pro capite suo supplicantem, qui a se virum nobilem interfectum, quia id fieri oportuisset, fateretur? ergo et illi captavit ex ipsa praestantia animi favorem et ira locum lacrimarum eius ipse successit.
왜냐하면 고귀한 인물을 자기가 죽였음을, 그것이 마땅히 행해져야 했기 때문이라고 시인하면서 자기 목숨을 위해 애원하는 밀로를 누가 참아줄 수 있었겠는가? 따라서 키케로는 밀로에 대해서는 그 정신의 숭고함 자체로부터 호의를 이끌어내려 애썼고, 밀로의 눈물 대신에 자신이 그 자리에 들어선 것이다.
his praecipue locis utiles sunt prosopopoeiae, id est fictae alienarum personarum orationes, quales litigatorum ore dicit patronus.
이 대목들에서 특히 유용한 것은 대역 화법(프로소포포이아), 즉 타인의 인격을 가장한 연설로, 변호인이 소송 당사자의 입을 빌려 말하는 것과 같은 것이다.
nudae tantum res movent;
가감 없는 사실 자체만으로는 마음을 움직이나(충분치 않다).
at cum ipsos loqui fingimus,
그러나 그들이 직접 말하는 것으로 우리가 꾸며낼 때, 그 인격으로부터도 감정이 이끌어내어진다.
§6.1.26ex personis quoque trahitur adfectus Non enim audire iudex videtur aliena mala deflentis, sed sensum ac vocem auribus accipere miserorum, quorum etiam mutus aspectus lacrimas movet;
왜냐하면 재판관은 우는 자가 타인의 불행을 한탄하는 소리를 듣는 것이 아니라, 가련한 이들의 감정과 목소리를 직접 귀로 받아들이는 것처럼 보이기 때문이며, 그들의 침묵하는 모습조차 눈물을 자아낸다.
quantoque essent miserabiliora, si ea dicerent ipsi, tanto sunt quadam portione ad adficiendum potentiora, cum velut ipsorum ore dicuntur, ut scenicis actoribus eadem vox eademque pronuntiatio plus ad movendos adfectus sub persona valet.
그리고 만일 그들이 직접 그것들을 말한다면 얼마나 더 가련할 것인가와 같은 정도만큼, 그것이 그들의 입에서 나오는 것처럼 말해질 때 감동을 주기에 모종의 비례로 더욱 강력해진다. 그것은 마치 무대 배우들에게 동일한 목소리와 동일한 발성이 가면을 썼을 때 감정을 움직이는 데 더 큰 힘을 발휘하는 것과 같다.
§6.1.27itaque idem Cicero, quanquam preces non dat Miloni, eumque potius animi praestantia commendat, accommodavit tamen ei verba, convenientes etiam forti viro conquestiones: frustra, inquit, mei suscepti labores! O spes fallaces! O cogitationes inanes meas! nunquam tamen debet esse longa miseratio, nec sine causa dictum est, nihil facilius quam lacrimas inarescere.
그러므로 동일한 키케로는 밀로에게 애원의 말을 부여하지 않고 오히려 정신의 숭고함으로써 그를 천거했음에도, 그에게 어울리는 말, 즉 용감한 사람에게도 적합한 탄식을 그에게 맞추어 주었다. 그는 이렇게 말한다. ‘내 고생은 헛되었구나! 아, 나를 속인 희망이여! 아, 나의 헛된 생각들이여!’ 그러나 동정심을 유발하는 부분은 결코 길어서는 안 되며, ‘눈물보다 더 빨리 마르는 것은 없다’고 말해진 것은 이유가 없는 것이 아니다.
§6.1.28nam cum etiam veros dolores mitiget tempus, citius evanescat necesse est illa, quam dicendo effinximus, imago;
왜냐하면 시간은 실제의 고통조차 완화시켜 주기 때문에, 우리가 말로써 묘사해 낸 저 고통의 이미지는 더 빨리 사라질 수밖에 없기 때문이다.
ira qua si moramur, lacrimis fatigatur auditor et requiescit et ab illo, quem ceperat, impetu ad rationem redit.
만일 우리가 그 이미지 안에 지체한다면, 청중은 눈물에 지쳐 마음을 쉬게 되고, 자기가 사로잡혔던 그 충동으로부터 이성으로 되돌아간다.
§6.1.29non patiamur igitur frigescere hoc opus, et adfectum, cum ad summum perduxerimus, relinquamus nec speremus fore ut aliena quisquam diu ploret.
그러므로 우리는 이 작업을 식게 내버려 두지 말고, 감정을 최고조로 이끌었을 때 그 대목을 떠나야 하며, 남을 위해 누군가가 오랫동안 울어줄 것이라 기대하지 말아야 한다.
ideoque cum ira aliis tum maxime ira hac parte debet crescere oratio, quia, quidquid non adiicit prioribus, etiam detrahere videtur, et facile deficit adfectus qui descendit.
그렇기 때문에 다른 대목에서도 마찬가지지만 특히 이 부분에서 변론은 고조되어야 한다. 왜냐하면 앞서 쌓아 올린 것에 더해지지 않는 것은 무엇이든 오히려 감하는 것처럼 보이며, 하강하기 시작한 감정은 쉽게 가라앉아 버리기 때문이다.
§6.1.30non solum autem dicendo sed etiam faciendo quaedam lacrimas mouemus, unde et producere ipsos, qui periclitentur, squalidos atque deformes et liberos eorum ac parentes institutum, et ab accusatoribus cruentum gladium ostendi et lecta e vulneribus ossa et vestes sanguine perfusas videmus, et vulnera resolvi, verberata corpora nudari.
그러나 우리는 말뿐만 아니라 특정한 행동을 통해서도 눈물을 자아내는데, 이 때문에 위험에 처한 이들 자신을 초라하고 흐트러진 모습으로, 그리고 그들의 자녀와 부모를 데려오는 것이 관례가 되었고, 고발인들에 의해 피 묻은 칼이 제시되거나, 상처에서 꺼낸 뼈들과 피에 젖은 옷들이 보이게 되고, 상처가 열리고, 매 맞은 몸이 드러나는 것을 우리는 보게 되는 것이다.
§6.1.31quarum rerum ingens plerumque vis est velut ira rem praesentem animos hominum ducentium, ut populum Romanum egit ira furorem praetexta C. Caesaris praelata ira funere cruenta.
이러한 일들의 힘은 마치 사람들의 마음을 실제 사건의 현장으로 이끄는 것처럼 대개 엄청나다. 가이우스 카이사르의 장례식에서 피 묻은 그의 토가가 앞서 운반되었을 때 로마 민중이 광란으로 내몰렸던 것처럼 말이다.
sciebat interfectum eum, corpus denique ipsum impositum lecto erat, at vestis tamen illa sanguine madens ita repraesentavit imaginem sceleris, ut non occisus esse Caesar sed tum maxime occidi videretur.
그가 살해되었다는 것을 민중은 알고 있었고 결국 시신 자체도 침상 위에 놓여 있었지만, 피에 젖은 저 옷이 범죄의 이미지를 너무나도 생생하게 재현해 낸 탓에, 카이사르가 이미 죽은 것이 아니라 바로 그때 살해당하고 있는 것처럼 보였던 것이다.