§11.3.75sed in ipso vultu plurimum valent oculi, per quos maxime animus eminet, ut citra motum quoque et hilaritate enitescant et tristitiae quoddam nubilum ducant.
그러나 표정 자체에서 가장 큰 힘을 발휘하는 것은 눈이며, 이를 통해 마음이 가장 크게 드러난다. 그 결과 움직임이 없이도 눈은 기쁨으로 빛나고 또한 어떤 슬픔의 먹구름을 띠기도 한다.
quin etiam lacrimas iis natura mentis indices dedit, quae aut erumpunt dolore aut laetitia manant.
뿐만 아니라 자연은 마음의 지표로서 눈물도 눈에 부여하였으니, 눈물은 슬픔으로 인해 터져 나오거나 기쁨으로 인해 흐른다.
motu vero intenti, remissi, superbi, torvi, mites, asperi fiunt, quae, ut actus poposcerit, fingentur.
실제로 눈은 움직임에 의해 긴장하고, 이완되고, 오만해지고, 험악해지고, 온화해지고, 거칠어지며, 이러한 상태들은 실연이 요구하는 대로 형태가 갖추어질 것이다.
§11.3.76rigidi vero et extenti, aut languidi et torpentes, aut stupentes, aut lascivi et mobiles, et natantes et quadam voluptate suffusi, aut limi et, ut sic dicam, venerei, aut poscentes aliquid pollicentesve nunquam esse debebunt.
그러나 눈이 경직되어 똑바로 뜨여 있거나, 나른하고 무기력하거나, 멍해 있거나, 음탕하고 산만하게 움직이거나, 젖어 있어서 어떤 쾌락에 젖어 있거나, 곁눈질을 하며 소위 요염하게 굴거나, 혹은 무언가를 요구하거나 약속하는 듯한 모습을 보여서는 결코 안 된다.
nam opertos compressosve eos in dicendo quis nisi plane rudis aut stultus habeat?
왜냐하면 연설하는 중에 눈을 감고 있거나 꾹 다물고 있는 자를, 완전히 무식하거나 어리석은 자가 아니라면 누가 용납하겠는가?
§11.3.77et ad haec omnia exprimenda in palpebris etiam et in genis est quoddam deserviens iis ministerium.
그리고 이 모든 것을 표현하기 위해 눈꺼풀과 뺨에도 눈에 수종 드는 어떤 역할이 존재한다.
§11.3.78multum et superciliis agitur.
눈썹에 의해서도 많은 일이 이루어진다.
nam et oculos formant aliquatenus et fronti imperant.
눈썹은 어느 정도 눈을 형성하기도 하고 이마를 지배하기 때문이다.
his contrahitur, attollitur, remittitur, ut una res in ea plus valeat, sanguis ille, qui mentis habitu movetur et, cum infirmam verecundia cutem accipit, effunditur in ruborem, cum metu refugit, abit omnis et pallore frigescit;
눈썹에 의해 이마는 수축되고, 올려지고, 이완되며, 그 결과 이마에서는 한 가지 것, 즉 마음의 상태에 의해 움직이며 부끄러움으로 약한 피부에 도달하면 붉은 안색으로 넘쳐나고, 두려움으로 물러나면 모두가 떠나가 창백함과 함께 차가워지는 저 혈액이 더 큰 힘을 발휘하게 된다.
temperatus medium quoddam serenum efficit.
그것이 적절하게 조화를 이루면 일종의 맑은 평온함을 만들어낸다.
§11.3.79vitium in superciliis, si aut immota sunt omnino aut nimium mobilia aut inaequalitate, ut modo de persona comica dixeram, dissident aut contra id quod dicimus finguntur.
눈썹의 결함은 눈썹이 완전히 움직이지 않거나 너무 산만하게 움직이거나, 방금 희극 가면을 두고 말했듯이 불균형으로 인해 어긋나 있거나, 혹은 우리가 말하고 있는 바와 반대로 형태가 갖추어지는 경우이다.
ira enim contractis, tristitia deductis, hilaritas remissis ostenditur.
분노는 찌푸려짐으로써, 슬픔은 내려감으로써, 기쁨은 펴짐으로써 나타나기 때문이다.
adnuendi quoque et renuendi ratione demittuntur aut allevantur.
수긍하고 거부하는 방식에 따라서도 눈썹은 내려가거나 올려진다.
§11.3.80naribus labrisque non fere quidquam decenter ostendimus, tametsi derisus iis, contemptus, fastidium significari solet.
코와 입술을 통해서는 우리가 품위 있게 나타낼 수 있는 것이 거의 없다. 비록 조소, 경멸, 혐오가 그것들에 의해 표현되곤 하지만 말이다.
nam et corrugare nares, ut Horatius ait, et inflare et movere et digito inquietare et impulso subito spiritu excutere et diducere saepius et plana manu resupinare indecorum est, cum emunctio etiam frequentior non sine causa reprehendatur.
코를 찡그리는 것(호라티우스가 말했듯이), 콧김을 부는 것, 코를 움직이는 것, 손가락으로 가만두지 않는 것, 갑작스러운 호흡으로 콧물을 흩뿌리는 것, 너무 자주 넓히는 것, 손바닥으로 코를 위로 밀어 올리는 것은 모두 볼품없다. 너무 자주 코를 푸는 것조차 이유 없이 비난받지는 않기 때문이다.
§11.3.81labra et porriguntur male et scinduntur et adstringuntur et diducuntur et dentes nudant et in latus ac paene ad aurem trahuntur et velut quodam fastidio replicantur et pendent et vocem tantum altera parte dimittunt.
입술 역시 삐죽 내밀어지거나, 벌어지거나, 단단히 죄어지거나, 떨어지거나, 이빨을 드러내거나, 옆으로 그리고 거의 귀까지 당겨지거나, 마치 어떤 혐오감 때문인 것처럼 뒤집히거나, 처지거나, 목소리를 한쪽에서만 나오게 하는 것은 보기 흉하다.
lambere quoque ea et mordere deforme est, cum etiam in efficiendis verbis modicus eorum esse debeat motus;
입술을 핥거나 깨무는 것도 또한 흉한데, 말을 할 때조차 입술의 움직임은 절제되어야 하기 때문이다.
ore enim magis quam labris loquendum est.
입술보다는 오히려 입으로 말해야 하기 때문이다.
§11.3.82cervicem rectam oportet esse, non rigidam aut supinam.
목은 곧아야 하며, 경직되거나 뒤로 젖혀져서는 안 된다.
collum diversa quidem, sed pari deformitate et contrahitur et tenditur, sed tenso subest et labor, tenuaturque vox ac fatigatur;
목구멍은 서로 다르지만 대등한 볼품없음으로 수축되기도 하고 늘어나기도 하지만, 늘어난 목구멍에는 노고도 수반되어 목소리가 가늘어지고 피로해진다.
adfixum pectori mentum minus claram et quasi latiorem presso gutture facit.
가슴에 밀착된 턱은 목구멍이 압박받기 때문에 목소리를 덜 맑고 소위 더 넓게 만든다.
§11.3.83humerorum raro decens adlevatio atque contractio est;
어깨를 올리거나 수축하는 것이 품위 있는 경우는 드물다.
breviatur enim cervix et gestum quendam humilem atque servilem et quasi fraudulentum facit, cum se in habitum adulationis, admirationis, metus tingunt.
목이 짧아지며, 어깨가 아첨, 감탄, 두려움의 자세에 스스로를 적실 때, 어떤 비굴하고 노예 같으며 소위 사기적인 제스처를 만들기 때문이다.
§11.3.84bracchii moderata proiectio, remissis humeris atque explicantibus se in proferenda manu digitis, continuos et decurrentes locos maxime decet.
어깨를 편안히 하고 손을 내밀 때 손가락을 펴면서 팔을 적당히 내미는 것은 연속적이고 흘러가는 단락에 가장 잘 어울린다.
at cum speciosius quid uberiusque dicendum est, ut illud saxa atque solitudines voci respondent, exspatiatur in latus et ipsa quodammodo se cum gestu fundit oratio.
그러나 더 화려하고 풍부한 내용을 말해야 할 때, 예를 들어 "바위와 황야가 목소리에 응답한다"와 같은 대목에서는 팔이 옆으로 펼쳐지고 연설 자체도 어떤 면에서는 제스처와 함께 흘러넘친다.
§11.3.85manus vero, sine quibus trunca esset actio ac debilis, vix dici potest, quot motus habeant, cum paene ipsam verborum copiam consequantur.
그러나 손은, 그것이 없다면 실연이 불완전하고 무력해질 것인데, 말 자체의 풍부함을 거의 따라잡을 정도로 얼마나 많은 움직임을 가지고 있는지 말하기 어려울 정도이다.
nam ceterae partes loquentem adiuuant, hae, prope est ut dicam, ipsae loquuntur.
다른 부분들은 말하는 이를 돕지만, 손은 거의 이렇게 말해도 좋을 만큼 그 자체가 말을 한다.
§11.3.86annon his poscimus, pollicemur, uocamus, dimittimus, minamur, supplicamus, abominamur, timemus, interrogamus, negamus;
우리는 이 손으로 요구하고, 약속하고, 부르고, 보내고, 위협하고, 탄원하고, 혐오하고, 두려워하고, 질문하고, 부정하지 않는가?
gaudium, tristitiam, dubitationem, confessionem, paenitentiam, modum, copiam, numerum, tempus ostendimus?
기쁨, 슬픔, 의심, 고백, 후회, 절제, 풍부, 수, 시간을 손으로 보여주지 않는가?