§11.2.42difficiliora enim debent esse, quae exercent, quo sit levius ipsum illud, in quod exercent, ut athletae ponderibus plumbeis adsuefaciunt manus, quibus vacuis et nudis in certamine utendum est.
왜냐하면 훈련하는 도구들은 더 어려워야만 그들이 그것을 위해 훈련하는 본판 자체가 더 가벼워질 수 있기 때문이니, 이는 운동선수들이 경기에서는 아무것도 쥐지 않은 맨손을 사용해야 함에도 납으로 된 무게추로 손을 단련하는 것과 같다.
non omittam etiam, quod cotidianis experimentis deprehenditur, minime fidelem esse paulo tardioribus ingeniis recentem memoriam.
또한 일상적인 경험을 통해 발견되는 바, 조금 더딘 재능을 가진 이들에게는 방금 외운 기억이 극히 신뢰할 수 없다는 점 역시 나는 생략하지 않겠다.
§11.2.43mirum dictu est nec in promptu ratio, quantum nox interposita adferat firmitatis, sive requiescit labor ille, cuius sibi ipsa fatigatio obstabat, sive maturatur atque concoquitur, quae firmissima eius pars est, recordatio;
하루 밤을 사이에 두는 것이 얼마나 많은 확실함을 가져다주는지는 말하기에 놀라운 일이며 그 이유도 즉각 밝혀내기 어렵다. 피로 그 자체가 자기를 가로막고 있던 그 노력이 휴식을 취하기 때문이든, 아니면 기억의 가장 확실한 부분인 상기가 성숙하고 소화되기 때문이든 말이다.
quae statim referri non poterant, contexuntur postera die, confirmatque memoriam illud tempus, quod esse in causa solet oblivionis.
즉각 되살릴 수 없었던 것들이 다음날에는 엮여지며, 대개는 망각의 원인이 되기 마련인 저 시간이 기억을 견고하게 만든다.
§11.2.44etiam illa praevelox fere cito effluit, et, velut praesenti officio functa nihil in posterum debeat, tanquam dimissa discedit.
또한 저 극도로 빠른 기억 역시 대개 빠르게 흘러가 버리며, 마치 당장의 임무를 다하여 미래에 대해서는 아무것도 빚진 것이 없는 것처럼, 말하자면 해고된 듯 떠나가 버린다.
nec est mirum, magis haerere animo quae diutius adfixa sint.
그리고 마음에 더 오랫동안 새겨진 것들이 더 강하게 남는다는 것은 이상한 일이 아니다.
ex hac ingeniorum diversitate nata dubitatio est, ad verbum sit ediscendum dicturis, an vim modo rerum atque ordinem complecti satis sit;
이러한 재능의 다양성으로부터, 말하려는 이들이 일자일구 외워야 하는지, 아니면 사물의 의미와 순서만을 파악하는 것으로 충분한지에 대한 의문이 생겨났다.
de quo sine dubio non potest in universum pronuntiari.
이것에 관해서는 의심의 여지 없이 일괄적으로 선언될 수 없다.
§11.2.45nam si memoria suffragatur, tempus non defuit, nulla me velim syllaba effugiat;
왜냐하면 만일 기억력이 뒷받침되고 시간이 부족하지 않았다면, 나는 단 한 음절도 나에게서 달아나지 않기를 바라기 때문이다.
alioqui etiam scribere sit supervacuum.
그렇지 않다면 글을 쓰는 것조차 쓸모없는 일이 될 것이다.
idque praecipue a pueris obtinendum, atque in hanc consuetudinem memoria exercitatione redigenda, ne nobis discamus ignoscere.
그리고 이 점은 특히 소년들에게서 관철되어야 하며, 기억력은 우리가 스스로를 용서하는 법을 배우지 않도록 훈련을 통해 이러한 습관으로 인도되어야 한다.
ideoque et admoneri et ad libellum respicere vitiosum, quod libertatem negligentiae facit, nec quisquam se parum tenere iudicat, quod, ne sibi excidat, non timet.
그러므로 남이 알려주거나 원고를 돌아보는 것은 잘못된 일인데, 왜냐하면 그것이 태만에 대한 자유를 주기 때문이고, 또한 자신에게서 빠져나갈까 봐 두려워하지 않는 사람은 아무도 스스로가 덜 기억하고 있다고 판단하지 않기 때문이다.
§11.2.46inde interruptus actionis impetus et resistens ac salebrosa oratio;
그로부터 연설 기세의 중단과 주저하며 덜컹거리는 조잡한 연설이 생긴다.
et qui dicit ediscenti similis, etiam omnem bene scriptorum gratiam perdit vel hoc ipso, quod scripsisse se confitetur.
그리고 암기하는 사람처럼 말하는 이는, 자신이 글을 썼다고 고백한다는 바로 그 사실 때문에, 잘 쓰인 글의 모든 매력마저 잃어버린다.
memoria autem facit etiam prompti ingenii famam, ut illa, quae dicimus, non domo attulisse sed ibi protinus sumpsisse videamur;
그러나 기억력은 또한 기민한 재능이라는 명성을 만들어 주어, 우리가 말하는 바를 집에서 가져온 것이 아니라 그 자리에서 즉시 취한 것처럼 보이게 만든다.
quod et oratori et ipsi causae plurimum confert.
이것은 연설가에게도 그리고 소송 그 자체에도 매우 큰 보탬이 된다.
§11.2.47nam et magis miratur et minus timet iudex, quae non putat adversus se praeparata.
왜냐하면 재판관은 자신을 겨냥하여 준비된 것이 아니라고 생각하는 것에 대해 더 감탄하고 덜 두려워하기 때문이다.
idque in actionibus inter praecipua servandum est, ut quaedam etiam, quae optime vinximus, velut soluta enuntiemus et cogitantibus nonnunquam et dubitantibus similes quaerere videamur quae attulimus.
그리고 이 점은 실제 연설에서 가장 중요한 수칙 중 하나로 지켜져야 하니, 우리가 가장 훌륭하게 짜 맞춘 것들조차 마치 조밀하지 않은 것처럼 전달하여, 때로는 생각하고 주저하는 사람처럼 우리가 가져온 것을 그 자리에서 찾고 있는 듯이 보이게 하는 것이다.
§11.2.48ergo quid sit optimum, neminem fugit.
그러므로 무엇이 최선인지는 아무도 모르지 않는다.
si vero aut memoria natura durior erit aut non suffragabitur tempus, etiam inutile erit ad omnia se verba adligare, cum oblivio unius eorum cuiuslibet aut deformem haesitationem aut etiam silentium inducat, tutiusque multo comprehensis animo rebus ipsis libertatem sibi eloquendi relinquere.
하지만 만일 기억력이 선천적으로 조금 무디거나 시간이 도와주지 않는다면, 모든 어휘에 자신을 얽매는 것은 무익하기조차 할 것인데, 왜냐하면 그 어휘들 중 어느 하나라도 망각하면 꼴사나운 주저함이나 침묵을 초래하기 때문이며, 사물 자체를 마음에 잘 파악한 뒤 스스로에게 말하는 자유를 남겨두는 편이 훨씬 안전하기 때문이다.
§11.2.49nam et invitus perdit quisque id quod elegerat verbum, nec facile reponit aliud, dum id, quod scripserat, quaerit.
왜냐하면 누구나 자신이 골라 두었던 저 어휘를 잃어버리는 것을 원치 않으며, 자신이 썼던 것을 찾는 동안 다른 어휘를 쉽게 대체하지 못하기 때문이다.
sed ne hoc quidem infirmae memoriae remedium est nisi in iis, qui sibi facultatem aliquam dicendi ex tempore paraverunt.
그러나 이조차도 즉흥적으로 말하는 어떤 능력을 스스로 갖추어 둔 이들이 아니라면 약한 기억력을 위한 구제책이 되지 못한다.
quodsi cui utrumque defuerit, huic omittere omnino totum actionum laborem ac, si quid in litteris valet, ad scribendum potius suadebo convertere.
하지만 만일 누군가에게 두 가지 모두가 결여되어 있다면, 나는 이 사람에게 연설의 모든 수고를 완전히 생략하고, 만일 글재주에 조금이라도 재능이 있다면 오히려 집필로 돌아설 것을 권할 것이다.
sed haec rara infelicitas erit.
하지만 이러한 불운은 드문 일일 것이다.
§11.2.50ceterum quantum natura studioque valeat memoria, vel Themistocles testis, quem unum intra annum optime locutum esse Persice constat;
그건 그렇고 기억력이 천성과 노력에 의해 얼마나 강력한지는, 단 일 년 만에 페르시아어를 가장 훌륭하게 말했던 것으로 공인된 테미스토클레스가 증인이다.
vel Mithridates, cui duas et viginti linguas, quot nationibus imperabat, traditur notas fuisse;
혹은 자신이 지배하던 나라들의 수만큼이나 많은 스물두 가지 언어가 알려져 있었다고 전해지는 미트리다테스.
vel Crassus ille Dives, qui, cum Asiae praeesset, quinque Graeci sermonis differentias sic tenuit ut, qua quisque apud eum lingua postulasset, eadem ius sibi redditum ferret;
혹은 아시아를 다스릴 때 그리스어의 다섯 가지 방언들을 확고히 터득하여 누구든 그 앞에서 청원한 언어와 동일한 언어로 판결이 내려지도록 받아 가게 했던 저 부유한 크라수스.
vel Cyrus, quem omnium militum tenuisse creditum est nomina.
혹은 모든 군사의 이름을 기억하고 있었다고 믿어지는 키루스가 그러하다.
§11.2.51quin semel auditos quamlibet multos versus protinus dicitur reddidisse Theodectes.
게다가 단 한 번 들은 시구를 아무리 많아도 즉시 암송했다고 전해지는 테오덱테스도 있다.
dicebantur etiam nunc esse, qui facerent, sed mihi nunquam, ut ipse interessem, contigit;
지금도 그렇게 하는 이들이 있다고 전해졌으나, 나에게는 직접 참관할 기회가 결코 주어지지 않았다.
habenda tamen fides est vel in hoc ut, qui crediderit, et speret.
그럼에도 믿음을 가져야 하니, 믿는 사람이 희망을 가질 수 있도록 하기 위해서라도 그러하다.