§11.1.83quin eo minus id faciendum filio fuisse, ne renovaret domus pudorem et exprobraret patri nuptias, matri prioris vitae necessitatem, ne denique legem quandam suis quoque rursum liberis daret.
오히려 아들에게는 그 일을 하지 말았어야 함이 그만큼 더 분명하다. 이는 집안의 수치를 되살리지 않고, 아버지에게 그 결혼을, 어머니에게는 예전 삶의 불가피함을 비난하지 않기 위함이며, 마지막으로 자신의 자녀들에게도 다시금 어떤 악법을 남겨주지 않기 위함이다.
credibilis erit etiam propria quaedam in illa meretrice turpitudo, quam nunc hic pater ferre non possit.
또한 저 매춘부에게 있는 어떤 고유한 비천함도, 지금 이 아버지가 도저히 견딜 수 없는 것으로서 설득력을 가질 것이다.
alia praetereo;
다른 일들은 생략하겠다.
neque enim nunc declamamus, sed ostendimus nonnunquam posse dicentem ipsis incommodis bene uti.
왜냐하면 우리는 지금 웅변 연습을 하고 있는 것이 아니라, 말하는 이가 때로는 불리함 자체를 훌륭하게 이용할 수 있음을 보여주고 있기 때문이다.
§11.1.84illic maior aestus, ubi quis pudenda queritur, ut stuprum, praecipue in maribus, aut os profanatum.
치욕스러운 일, 예컨대 특히 남성에 대한 성적 침해나 입이 더러워진 일을 호소할 때는 그곳에 더 큰 격동이 있다.
non dico, si loquatur ipse;
피해자 본인이 말하는 경우를 두고 하는 말이 아니다.
nam quid aliud ei quam gemitus ac fletus et exsecratio vitae conveniat, ut iudex intelligat potius dolorem illum quam audiat? sed patrono quoque per similes adfectus eundum erit, quia hoc iniuriae genus verecundius est fateri passis quam ausis.
왜냐하면 재판관이 그 고통을 듣기보다 오히려 이해할 수 있도록, 탄식과 눈물, 그리고 자신의 삶에 대한 저주 외에 그에게 무엇이 어울리겠는가? 그러나 변호인 또한 이와 유사한 감정들을 거쳐 가야 할 것이다. 왜냐하면 이와 같은 종류의 불법은 그것을 감행한 자보다 겪은 자들이 고백하기에 더 부끄러운 일이기 때문이다.
§11.1.85mollienda est in plerisque alio colore asperitas orationis, ut Cicero de proscriptorum liberis fecit.
대부분의 경우 연설의 거침은 다른 색채에 의해 완화되어야 한다. 키케로가 공민권 박탈자들의 자녀들에 대해 했던 것처럼 말이다.
quid enim crudelius quam homines honestis parentibus ac maioribus natos a re publica summoveri? itaque durum id esse summus ille tractandorum animorum artifex confitetur, sed ita legibus Sullae cohaerere statum civitatis adfirmat, ut iis solutis stare ipsa non possit.
명예로운 부모와 조상에게서 태어난 이들이 국가에서 배제되는 것보다 더 가혹한 일이 어디 있겠는가? 그리하여 사람의 마음을 다루는 저 최고의 장인은 그것이 가혹한 일임을 인정하면서도, 국가의 체제는 술라의 법과 긴밀히 결합되어 있어서 그것들이 풀리면 국가 자체가 존립할 수 없다고 주장한다.
adsecutus itaque est, ut aliquid eorum quoque causa videretur facere contra quos diceret.
이리하여 그는 자신이 반대하여 말하고 있는 이들의 이익을 위해서도 무언가 하고 있는 것처럼 보이게 하는 데 성공했다.
§11.1.86illud etiam in iocis monui, quam turpis esset fortunae insectatio, et ne in totos ordines aut gentes aut populos petulantia incurreret.
나는 농담에 관한 장에서도 처지를 공격하는 것이 얼마나 추한지, 그리고 무례함이 계급 전체나 종족 혹은 인민 전체로 뻗어 나가지 않도록 해야 한다고 경고했다.
sed interim fides patrocinii cogit quaedam de universo genere aliquorum hominum dicere, libertinorum vel militum vel publicanorum vel similiter aliorum.
그러나 때로는 변호의 의무가 해방노예나 군인, 세리 혹은 그와 유사한 다른 이들과 같은 특정 부류의 사람들의 집단 전체에 대해 무언가를 말하도록 강제한다.
§11.1.87in quibus omnibus commune remedium est, ut ea, quae laedunt, non libenter tractare videaris nec in omnia impetum facias, sed in id quod expugnandum est, et reprehendens alia laude compenses:
이 모든 경우에서 공통된 해결책은, 상처를 주는 일들을 즐겨 다루고 있는 것이 아닌 것처럼 보이게 하고, 모든 것에 파상 공세를 퍼붓는 것이 아니라 공략해야 할 바로 그 지점에만 집중하며, 어떤 부분들을 비난하면서도 다른 찬사로 보완하는 것이다.
§11.1.88si cupidos milites dicas, sed non mirum, quod periculorum ac sanguinis maiora sibi deberi praemia putent;
만일 군인들이 탐욕스럽다고 말해야 한다면, 그러나 위험과 피에 대해 더 큰 보상이 자신들에게 주어져야 마땅하다고 그들이 생각하는 것도 이상할 것이 없다고 말한다.
eosdem petulantes, sed hoc fieri, quod bellis magis quam paci consuerint.
똑같이 그들이 난폭하다면, 이것은 그들이 평화보다 전쟁에 더 익숙해졌기 때문이라고 말한다.
libertinis detrahenda est auctoritas; licet iis testimonium reddere industriae, per quam exierint de servitute.
해방노예들의 권위를 깎아내려야 한다면, 그들이 그것을 통해 노예 신분에서 벗어날 수 있었던 근면함에 대해 증언해 주는 것이 허용된다.
§11.1.89quod ad nationes exteras pertinet, Cicero varie: detracturus Graecis testibus fidem, doctrinam iis concedit ac litteras, seque eius gentis amatorem esse profitetur, Sardos contemnit, Allobrogas ut hostes insectatur;
외국 민족들에 관해서 키케로는 다양하게 대처했다. 그리스인 증인들의 신빙성을 깎아내리려 할 때는 그들에게 학식과 문학적 교양을 인정하고 자신이 그 민족의 애호가임을 공언한다. 사르디니아인들은 경멸하고, 알로브로게스인들은 적대자로서 공격한다.
quorum nihil tunc, cum diceretur, parum aptum aut remotum cura decoris fuit.
이 중 어느 것도 그것이 말해지던 당시에 적절치 못했다거나 품위에 대한 배려에서 벗어난 것은 없었다.
§11.1.90verborum etiam moderatione detrahi solet, si qua est rei invidia: si asperum dicas nimium severum, iniustum persuasione labi, pertinacem ultra modum tenacem esse propositi;
어떤 일에 반감이 있을 경우, 완곡한 어법으로 이를 깎아내리기도 한다. 가령 거친 사람을 "지나치게 엄격하다"고 하고, 불의한 사람을 "확신으로 인해 실수를 범했다"고 하며, 완고한 사람을 "도를 넘어 자신의 입장을 고수한다"고 하는 식이다.
plerumque velut ipsos coneris ratione vincere, quod est mollissimum.
대부분의 경우 그들 자신을 이성으로 설득하려는 것처럼 보이는데, 이것이 가장 부드러운 방식이다.
§11.1.91indecorum est super haec omne nimium, ideoque etiam quod natura rei satis aptum est, nisi modo quoque temperatur, gratiam perdit.
이 모든 것들 위에 어떤 과도함도 품위가 없으며, 따라서 사안의 성격상 충분히 적절한 것이라도 정도에 의해 조절되지 않으면 그 매력을 잃는다.
cuius rei observatio iudicio magis quodam sentiri quam praeceptis tradi potest, quantum satis sit et quantum recipiant aures.
이 일의 준수는 무엇이 충분하고 귀가 얼마나 받아들일 것인지에 대해, 규칙으로 전달되기보다 오히려 어떤 판단력에 의해 느껴질 수 있는 것이다.
non habet res mensuram et quasi pondus, quia ut in cibis alia aliis magis complent.
이 일에는 척도나 이른바 무게가 없는데, 왜냐하면 음식에서 어떤 것이 다른 것보다 더 사람을 채우는 것처럼 말이다.
§11.1.92adiiciendum etiam breviter videtur, quod fit ut dicendi virtutes diversissimae non solum suos amatores habeant, sed ab eisdem saepe laudentur.
말하는 것의 지극히 다양한 미덕들이 각자의 애호가를 거느릴 뿐만 아니라 종종 동일한 사람들에 의해 찬양받기도 한다는 사실을 간략히 덧붙여야 할 것 같다.
nam Cicero quodam loco scribit, id esse optimum, quod, cum te facile credideris consequi imitatione, non possis.
왜냐하면 키케로는 어떤 곳에서, 모방을 통해 쉽게 달성할 수 있다고 스스로 믿었으나 실제로는 할 수 없는 것이 최선이라고 썼기 때문이다.
alio vero, non id egisse, ut ita diceret, quomodo se quilibet posse confideret, sed quomodo nemo.
그러나 다른 곳에서는, 누구나 할 수 있다고 자신할 수 있는 방식이 아니라 아무도 할 수 없는 방식으로 말하고자 노력했다고 썼다.
§11.1.93quod potest pugnare inter se videri.
이 점은 서로 충돌하는 것처럼 보일 수 있다.
verum utrumque ac merito laudatur;
그러나 둘 다 마땅히 찬양받는다.
causarum enim modo distat, quia simplicitas illa et velut securitas inadfectatae orationis mire tenues causas decet, maioribus illud admirabile dicendi genus magis convenit.
왜냐하면 소송의 성격에 따라 차이가 있기 때문이다. 기교가 없는 연설의 저 단순함과 이른바 무심함은 놀랍게도 사소한 소송에 어울리며, 더 중대한 소송에는 저 경이로운 말하기 방식이 더 적합하기 때문이다.
in utroque eminet Cicero;
키케로는 양쪽 모두에서 탁월하다.
ex quibus alterum imperiti se posse consequi credent, neutrum, qui intelligunt.
이 중 한쪽을 미숙한 이들은 자신도 달성할 수 있다고 믿겠지만, 제대로 이해하고 있는 이들은 둘 다 달성할 수 없음을 깨달을 것이다.