§10.4.1sequitur emendatio, pars studiorum longe utilissima.
다음으로 이어지는 것은 퇴고(수정)이며, 이는 학업에서 단연코 가장 유용한 부분이다.
neque enim sine causa creditum est stilum non minus agere, cum delet.
실로 철필이 지울 때에도 못지않게 일하고 있다고 믿어지는 것은 까닭 없는 일이 아니기 때문이다.
huius autem operis est adiicere, detrahere, mutare.
그리고 이 작업의 소임은 덧붙이고, 덜어내고, 바꾸는 것이다.
sed facilius in iis simpliciusque iudicium, quae replenda vel deicienda sunt;
그러나 채워 넣어야 하거나 완전히 깎아내야 할 것들에 있어서의 판단은 더 쉽고 더 단순하다.
premere vero tumentia, humilia extollere, luxuriantia adstringere, inordinata digerere, soluta componere, exultantia coercere, duplicis operae.
그러나 부풀어 오른 것을 가라앉히고, 비굴한 것을 끌어올리며, 무성한 것을 가다듬고, 무질서한 것을 정리하고, 해이해진 것을 결합하고, 날뛰는 것을 제어하는 것은 이중의 노고를 요하는 일이다.
nam et damnanda sunt quae placuerunt et invenienda quae fugerant.
실로 마음에 들었던 것을 기각해야 하기도 하고, 비켜 가버렸던 것을 찾아내야 하기도 하기 때문이다.
§10.4.2nec dubium est optimum esse emendandi genus, si scripta in aliquod tempus reponantur, ut ad ea post intervallum velut nova atque aliena redeamus, ne nobis scripta nostra tanquam recentes fetus blandiantur.
그리고 글을 쓴 것을 한동안 묵혀 두었다가, 일정한 간격을 둔 뒤에 그것들이 마치 새롭고 타인의 것인 양 다시 마주하는 것이 퇴고의 가장 좋은 방법임은 의심의 여지가 없다. 이는 우리가 쓴 글이 마치 갓 태어난 새끼처럼 우리에게 아양을 떨지 않도록 하기 위함이다.
§10.4.3sed neque hoc contingere semper potest praesertim oratori, cui saepius scribere ad praesentes usus necesse est;
그러나 이러한 일이 항상 가능할 수는 없으니, 특히 연설가에게는 더욱 그러하다. 그에게는 당장의 필요를 위해 글을 쓰는 일이 더 자주 필수적이기 때문이다.
et ipsa emendatio finem habeat.
또한 퇴고 자체도 한계를 가져야 한다.
sunt enim qui ad omnia scripta tanquam vitiosa redeant et, quasi nihil fas sit rectum esse quod primum est, melius existiment quidquid est aliud, idque faciant, quotiens librum in manus resumpserunt, similes medicis etiam integra secantibus.
실로 자신이 쓴 모든 글을 마치 결함이 있는 것처럼 다시 마주하고, 처음에 나온 것이 올바른 것은 도리에 어긋나기라도 하듯 다른 것이면 무엇이든 더 낫다고 여기며, 책을 손에 다시 쥘 때마다 이를 행하는 이들이 있기 때문이다. 그들은 성한 곳마저 칼로 째는 의사들과 닮았다.
accidit itaque ut cicatricosa sint et exsanguis et cura peiora.
그리하여 그것들은 상처투성이고 피기가 없으며, 정성 때문에 도리어 나빠지는 결과가 생긴다.
§10.4.4sit ergo aliquando quod placeat aut certe quod sufficiat, ut opus poliat lima, non exterat.
그러므로 마음에 드는 것, 혹은 적어도 충분한 것이 마침내 있게 하여, 줄이 작품을 윤내게 할지언정 닳아 없어지게 하지는 말아야 한다.
temporis quoque esse debet modus.
시간에도 역시 한도가 있어야 한다.
nam quod Cinnae Zmyrnam novem annis accepimus scriptam, et panegyricum Isocratis, qui parcissime, decem annis dicunt elaboratum, ad oratorem nihil pertinet, cuius nullum erit, si tam tardum fuerit, auxilium.
실로 신나의 『즈미르나』가 9년에 걸쳐 쓰였다고 우리가 들은 바나, 이소크라테스의 『판에기리코스』가 가장 적게 잡아도 10년에 걸쳐 공들여졌다고 사람들이 말하는 것은 연설가와는 아무런 상관이 없기 때문이다. 만일 연설가의 도움이 그토록 느리다면, 아무런 도움이 되지 못할 것이기 때문이다.