§8.8.1fecit tamen atrocitas poenae oboedientiorem duci militem, et praeterquam quod custodiae vigiliaeque et ordo stationum intentioris ubique curae erant, in ultimo etiam certamine, cum descensum in aciem est, ea severitas profuit. §8.8.2fuit autem civili maxime bello pugna similis;
그러나 형벌의 가혹함은 군사들을 지휘관에게 더 복종하게 만들었으며, 보초와 불침번, 그리고 초소의 배치가 도처에서 더욱 세심한 주의를 기울이게 되었을 뿐만 아니라, 마지막 전투에서 대열로 내려갔을 때에도 그 엄격함은 도움이 되었다. 그런데 전투는 내전과 매우 유사했다.
adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana re praeter animos erat.
라티움인들 사이에서 마음을 제외하고는 로마의 체제와 다른 것이 아무것도 없을 정도였다.
clipeis antea Romani usi sunt; §8.8.3dein, postquam stipendiarii facti sunt, scuta pro clipeis fecere;
이전에 로마인들은 원형 방패(clipeis)를 사용했다. 그 후 그들이 급료를 받는 군인이 된 후에 원형 방패 대신 장방형 방패(scuta)를 만들었다.
et quod antea phalanges similes Macedonicis, hoc postea manipulatim structa acies coepit esse: postremo in plures ordines instruebantur. §8.8.4ordo sexagenos milites, duos centuriones, vexillarium unum habebat.
그리고 이전에는 마케도니아식과 유사한 팔랑크스(방진)였던 것이, 이후에는 마니풀루스(중대) 단위로 편성된 대열이 되기 시작했다. 마지막에는 더 많은 열로 편성되었다. 한 열은 60명의 군사, 2명의 백인대장, 1명의 기수를 두고 있었다.
Prima acies hastati erant, §8.8.5manipuli quindecim, distantes inter se modicum spatium;
첫 번째 대열은 하스타티였다. 15개의 마니풀루스로 이루어졌으며, 서로 적당한 간격을 두고 있었다.
manipulus levis vicenos milites, aliam turbam scutatorum habebat;
마니풀루스는 20명의 경장병과 또 다른 장방형 방패병의 무리를 두고 있었다.
leves autem, qui hastam tantum gaesaque gererent, vocabantur. §8.8.6haec prima frons in acie florem iuvenum pubescentium ad militiam habebat.
그리고 경장병이란 오직 창과 투창만을 휴대하는 자들의 이름이었다. 대열에서의 이 첫 번째 전선은 군 복무를 시작하는 연령의 청년 정예를 두고 있었다.
robustior inde aetas totidem manipulorum, quibus principibus est nomen, hos sequebantur, scutati omnes, insignibus maxime armis. §8.8.7hoc triginta manipulorum agmen antepilanos appellabant, quia sub signis iam alii quindecim ordines locabantur, ex quibus ordo unus quisque tres partes habebat;
그 뒤를 이어 연령이 더 강건한 세대가 동수의 마니풀루스를 이루어 이들을 따랐으니, 그들의 이름은 프린키페스였다. 그들은 모두 장방형 방패병이었으며, 특히 두드러진 무구를 갖추고 있었다. 이 30개 마니풀루스의 대오를 사람들은 안테필라니라 불렀으니, 군기 아래에 이미 다른 15개의 열이 배치되어 있었고, 그 열들 중 각각은 세 부분을 가지고 있었기 때문이다. 그 중 각각 첫 번째 부분을 그들은 필룸이라 불렀다.
§8.8.8earum primam quamque pilum vocabant; tribus ex vexillis constabat;
이것은 세 개의 벡실룸으로 구성되어 있었다.
centum octoginta sex homines erant;
186명의 사람이 있었다.
primum vexillum triarios ducebat, veteranum militem spectatae virtutis, secundum rorarios, minus roboris aetate factisque, tertium accensos, minimae fiduciae manum;
첫 번째 벡실룸은 검증된 용맹을 지닌 베테랑 군사인 트리아리이를 이끌었고, 두 번째는 연령과 행적에서 힘이 덜한 로라리이를, 세 번째는 가장 신뢰도가 낮은 무리인 악켄시를 이끌었다.
eo et in postremam aciem reiciebantur. §8.8.9ubi his ordinibus exercitus instructus esset, hastati omnium primi pugnam inibant.
그리하여 그들은 가장 후방의 대열로 물러나게 되었다. 이 열들로 군대가 편성되었을 때, 하스타티가 가장 먼저 전투에 들어갔다.
si hastati profligare hostem non possent, pede presso eos retro cedentes in intervalla ordinum principes recipiebant.
만약 하스타티가 적을 패퇴시키지 못하면, 그들이 발을 맞추어 뒤로 물러날 때 프린키페스가 그들을 자기 열의 간격 안으로 받아들였다.
tumprincipum pugna erat; §8.8.10hastati sequebantur.
그때는 프린키페스의 전투였다. 하스타티가 뒤를 따랐다.
triarii sub vexillis considebant sinistro crure porrecto, scuta innixa umeris, hastas subrecta cuspide in terra fixas, haud secus quam vallo saepta inhorreret acies, tenentes. §8.8.11si apud principes quoque haud satis prospere esset pugnatum, gradun a prima acie ad triarios sensim referebant.
트리아리이는 군기 아래에 앉아 왼쪽 다리를 앞으로 뻗고, 방패를 어깨에 기대어 세우며, 창끝을 위로 향하게 하여 땅에 꽂고, 마치 방벽으로 둘러싸인 대열이 곤두 서 있는 것과 다름없이 그것들을 쥔 채 대기했다. 만약 프린키페스에게서도 전투가 충분히 유리하게 진행되지 못하면, 그들은 첫 번째 대열에서 트리아리이 쪽으로 서서히 발걸음을 돌렸다.
inde rem ad triarios redisse, cum laboratur, proverbio increbruit. §8.8.12triarii consurgentes, ubi in intervalla ordinum suorum principes et hastatos recepissent, §8.8.13extemplo conpressis ordinibus velut claudebant vias unoque continenti agmine iam nulla spe post relicta in hostem incidebant;
그리하여 곤경에 처했을 때 "일이 트리아리에게 이르렀다(rem ad triarios redisse)"는 말이 속담으로 널리 퍼졌다. 트리아리이는 일어서며, 자신들의 열 간격 안으로 프린키페스와 하스타티를 받아들였을 때, 즉시 열을 좁혀 마치 길을 막는 것처럼 되었고, 이제 뒤에 아무런 희망도 남기지 않은 채 하나의 단일한 대오가 되어 적에게 돌격했다.
id erat formidolosissimum hosti, cum velut victos insecuti novam repente aciem exsurgentem, auctam numero, cernebant. §8.8.14scribebantur autem quattuor fere legiones quinis milibus peditum, equitibus in singulas legiones trecenis.
이것은 적에게 가장 두려운 일이었으니, 마치 패배한 자들을 추격하는 줄 알았다가 갑자기 다시 일어서고 수효도 늘어난 새로운 대열을 목격하게 되기 때문이었다. 한편, 각각 5,000명의 보병을 둔 약 4개의 레기오가 모집되었고, 기병은 각 레기오에 300명씩이었다.
alterum tantum ex Latino dilectu adiciebatur, qui ea tempestate hostes erant Romanis eodemque ordine instruxerant aciem; §8.8.15nec vexilla cum vexillis tantum, universi hastati cum hastatis, principes cum principibus, sed centurio quoque cum centurione, si ordines turbati non essent, concurrendum sibi esse sciebat.
그 당시에는 로마인들에게 적이었으나 동일한 방식으로 대열을 편성했던 라티움의 징집병으로부터 동수의 병력이 추가되었다. 그리하여 군기 대 군기, 전체 하스타티 대 하스타티, 프린키페스 대 프린키페스뿐만 아니라, 대열이 흐트러지지 않았다면 백인대장 또한 백인대장과 마주쳐야 함을 알고 있었다.
duo primi pili ex utraque acie inter triarios erant, §8.8.16Romanus corpore haudquaquam satis validus, ceterum strenuus vir peritusque militiae, §8.8.17Latinus viribus ingens bellatorque primus, notissimi inter se, quia pares semper ordines duxerant. §8.8.18Romano haud satis fidenti viribus iam Romae permissum erat ab consulibus, ut subcenturionem sibi, quem vellet, legeret, qui tutaretur eum ab uno destinato hoste.
양쪽 대열의 트리아리이 가운데에는 각각의 대열에서 온 두 명의 프리무스 필루스가 있었다. 로마인은 체격이 결코 충분히 강건하지 못했으나, 정력적이고 군사에 정통한 인물이었다. 라티움인은 힘이 거대하고 으뜸가는 전사였으며, 늘 대등한 열을 이끌었기 때문에 서로 아주 잘 아는 사이였다. 자신의 힘에 충분히 자신을 갖지 못하던 로마인에게는 이미 로마에서 집정관들에 의해 자신이 원하는 부백인대장을 선발하여 지정된 단 한 명의 적수로부터 자신을 지키도록 허락되어 있었다.
isque iuvenis in acie oblatus ex centurione Latino victoriam tulit.
그리고 그 젊은이가 대열에 나서서 라티움 백인대장을 상대로 승리를 거두었다.
§8.8.19pugnatum est haud procul radicibus Vesuvii montis, qua via ad Ueserim ferebat.
전투는 베세리스로 가는 길이 통하던 베수비우스 산기슭에서 그리 멀지 않은 곳에서 치러졌다.