§4.27.1haec omnia celeritate ingenti acta;
이 모든 일은 극도로 신속하게 수행되었다.
relictoque Cn. Iulio consule ad praesidium urbis et L. Iulio magistro equitum ad subita belli ministeria, ne qua res, qua eguissent in castris, moraretur, dictator praeeunte A. Cornelio pontifice maximo ludos magnos tumultus causa vovit §4.27.2profectusque ab urbe diviso cum Quinctio consule exercitu ad hostes pervenit. §4.27.3sicut bina castra hostium parvo inter se spatio distantia viderunt, ipsi quoque mille ferme passus ab hoste dictator Tusculo, consul Lanuvio propiorem locum castris ceperunt. §4.27.4ita quattuor exercitus totidem munimenta planitiem in medio, non parvis modo excursionibus ad proelia, sed vel ad explicandas utrimque acies satis patentem, habebant. §4.27.5nec, ex quo castris castra collata sunt, cessatum a levibus proeliis est facile patiente dictatore conferendo vires spem universae victoriae, temptato paulatim eventu certaminum, suos praecipere. §4.27.6itaque hostes nulla in proelio iusto relicta spe noctu adorti castra consulis rem in casum ancipitis eventus committunt.
콘술 그나에우스 율리우스가 도시의 방위를 위해, 기병장관 루키우스 율리우스가 진영에서 필요한 어떤 물자도 지체되지 않도록 전쟁의 돌발적인 업무를 위해 남겨졌고, 독재관은 대제관 아울루스 코르넬리우스가 선창하는 주문에 따라 전란을 이유로 대경기회를 서약했다. 그리고 도시에서 출발하여 콘술 퀸크티우스와 군대를 나누어 적이 있는 곳에 도달했다. 서로 얼마 안 되는 거리를 두고 떨어져 있는 적의 두 진영을 보자마자, 그들 자신도 적에게서 약 1마일 떨어진 곳에 진영을 구축했는데, 독재관은 투스쿨룸에 더 가까운 곳을, 콘술은 라누비움에 더 가까운 곳을 택했다. 이리하여 네 개의 군대와 그 수만큼의 보루가 중앙에 평원을 두게 되었는데, 이 평원은 소규모의 소전투를 벌이기 위해서뿐만 아니라 양측이 전열을 전개하기에도 충분히 넓었다. 그리고 진영과 진영이 대치한 이래로 가벼운 소전투들이 멈추지 않았는데, 이는 전투의 결과를 조금씩 시험해 봄으로써 자군 병사들이 서로의 힘을 가늠하고 총체적인 승리의 희망을 품는 것을 독재관이 흔쾌히 허용했기 때문이다. 그리하여 적들은 정규전에서는 아무런 희망도 남지 않자 밤중에 콘술의 진영을 기습하여 사태를 승패를 알 수 없는 위험한 운명에 맡겼다.
clamor subito ortus non consulis modo vigiles, exercitum deinde omnem, sed dictatorem quoque ex somno excivit. §4.27.7ubi praesenti ope res egebat, consul nec animo defecit nec consilio: pars militum portarum stationes firmant, pars corona vallum cingunt. §4.27.8in alteris apud dictatorem castris quo minus tumultus est, eo plus animadvertitur, quid opus facto sit.
갑자기 일어난 소란은 콘술의 초병들뿐만 아니라 곧이어 전군을, 그리고 독재관마저 잠에서 깨웠다. 사태가 즉각적인 도움을 필요로 할 때, 콘술은 담력이나 지략 모두에서 흔들리지 않았다. 병사들의 일부는 성문들의 초소를 보강했고, 일부는 둥글게 대열을 지어 토성을 둘러쌌다. 독재관이 있는 다른 쪽 진영에서는 소란이 적었던 만큼, 해야 할 일에 대해 더 한층 주의가 기울여졌다.
missum extemplo ad castra subsidium, cui Sp. Postumius Albus legatus praeficitur;
즉시 진영으로 원군이 파견되었고, 부장 스푸리우스 포스투미우스 알부스가 이들을 지휘하게 되었다.
ipse parte copiarum parvo circuitu locum maxime secretum ab tumultu petit, unde ex necopinato aversum hostem invadat. §4.27.9Q. Sulpicium legatum praeficit castris; M. Fabio legato adsignat equites nec ante lucem movere iubet manum inter nocturnos tumultus moderatu difficilem.
독재관 자신은 부대의 일부를 이끌고 짧게 우회하여 소란으로부터 가장 격리된 은밀한 장소로 나아갔는데, 이는 불시에 등 뒤를 보인 적을 공격하기 위함이었다. 그는 부장 퀸투스 술피키우스를 진영의 지휘관으로 임명하고, 부장 마르쿠스 파비우스에게 기병대를 맡기며 야간의 소란 속에서는 통제하기 어려운 그 부대를 동트기 전에는 움직이지 말라고 명령했다.
omnia, quae vel alius imperator prudens et inpiger in tali re praeciperet ageretque, praecipit ordine atque agit; §4.27.10illud eximium consilii animique specimen et neutiquam vulgatae laudis, quod ultro ad oppugnanda castra hostium, unde maiore agmine profectos exploratum fuerat, M. Geganium cum cohortibus delectis misit. §4.27.11qui postquam intentos homines in eventum periculi alieni pro se incautos neglectis vigiliis stationibusque est adortus, prius paene cepit castra, quam oppugnari hostes satis scirent. §4.27.12inde fumo, ut convenerat, datum signum ubi conspectum ab dictatore est, exclamat capta hostium castra nuntiarique passim iubet.
신중하고 정력적인 다른 장군이라도 그러한 상황에서 지시하고 행했을 모든 일을, 그는 순서대로 지시하고 실행했다. 적들이 더 큰 규모의 부대로 출발했다는 사실이 정찰을 통해 확인된 그 적들의 진영을 공격하기 위해, 그가 자진하여 정예 보병대들과 함께 마르쿠스 게가니우스를 파견한 일은 그의 판단력과 담력의 탁월한 표본이었으며, 결코 예사롭지 않은 찬사를 받을 만한 일이었다. 그는 다른 이의 위험이 낳을 결과에 온 정신이 팔려 정작 자신들에 대해서는 방비가 소홀했던 이들을, 초소와 경비를 게을리한 틈을 타 기습하였고, 적들이 공격받고 있다는 사실을 채 깨닫기도 전에 진영을 거의 점령해 버렸다. 그 후 약속한 대로 연기로 보내는 신호가 독재관의 눈에 띄자, 그는 적의 진영이 함락되었다고 외치고 이 소식을 사방에 널리 알리도록 명령했다.