§16ex hoc esse hunc numero quem patres nostri viderunt, divinum hominem, Africanum, ex hoc C. Laelium, L. Furium, moderatissimos homines et continentissimos, ex hoc fortissimum virum et illis temporibus doctissimum, M. Catonem illum senem;
나는 우리 조상들이 보았던 저 신적인 인물 아프리카누스가 이 부류에 속해 있음을, 극히 절제 있고 극히 극기적이었던 인물들인 C. 라엘리우스와 L. 푸리우스가 이 부류에 속해 있음을, 그리고 극히 용감한 인물이었으며 그 당시로서는 가장 학식이 높았던 저 늙은 M. 카토가 이 부류에 속해 있음을 주장한다.
qui profecto si nihil ad percipiendam colendamque virtutem litteris adiuvarentur, numquam se ad earum studium contulissent.
그들은 만일 덕을 이해하고 함양하는 데 문학으로부터 아무런 도움을 받지 못했다면, 결코 그것의 연구에 전념하지 않았을 것이다.
quod si non hic tantus fructus ostenderetur, et si ex his studiis delectatio sola peteretur, tamen, ut opinor, hanc animi remissionem humanissimam ac liberalissimam iudicaretis.
그러나 만일 이러한 큰 결실이 보이지 않고, 이 연구들로부터 오직 즐거움만이 추구된다 할지라도, 그럼에도 불구하고 내가 생각하기에 여러분은 이 마음의 이완을 가장 인간답고 가장 자유인에게 걸맞은 것으로 판단할 것이다.
nam ceterae neque temporum sunt neque aetatum omnium neque locorum; at haec studia adulescentiam acuunt, senectutem oblectant, secundas res ornant, adversis perfugium ac solacium praebent, delectant domi, non impediunt foris, pernoctant nobiscum, peregrinantur, rusticantur.
왜냐하면 다른 모든 것들은 모든 시간, 모든 연령, 모든 장소에 속한 것이 아니지만, 이 연구는 청년을 예리하게 하고, 노년을 즐겁게 하며, 순경을 장식하고, 역경에 피난처와 위안을 제공하며, 가정에서 기쁘게 하고, 밖에서 방해하지 않으며, 밤에도 우리와 함께 밤을 지새우고, 여행을 함께하며, 시골에서도 함께하기 때문이다.
§17quod si ipsi haec neque attingere neque sensu nostro gustare possemus, tamen ea mirari deberemus, etiam cum in aliis videremus.
하지만 만일 우리 자신이 이것들에 다가갈 수도 없고 우리 자신의 감각으로 맛볼 수도 없다 할지라도, 다른 이들 안에서 그것을 볼 때조차 우리는 그것을 찬탄해야 마땅할 것이다.
quis nostrum tam animo agresti ac duro fuit ut Rosci morte nuper non commoveretur? qui cum esset senex mortuus, tamen propter excellentem artem ac venustatem videbatur omnino mori non debuisse.
우리 중에 누가 그토록 야만적이고 완고한 마음을 가졌기에, 최근에 있었던 로스키우스의 죽음에 마음이 움직이지 않았겠는가? 그는 비록 노인으로 죽었지만, 그의 탁월한 예술과 기품 때문에 결코 죽어서는 안 되었던 것처럼 보였을 정도였다.
ergo ille corporis motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus; nos animorum incredibilis motus celeritatemque ingeniorum neglegemus?
그러므로 그가 육체의 움직임만으로 우리 모두로부터 그토록 큰 사랑을 얻어냈거늘, 우리는 마음의 믿을 수 없는 움직임과 재능의 민첩함을 무시하겠는가?
§18quotiens ego hunc Archiam vidi, iudices,—utar enim vestra benignitate, quoniam me in hoc novo genere dicendi tam diligenter attenditis—quotiens ego hunc vidi, cum litteram scripsisset nullam, magnum numerum optimorum versuum de eis ipsis rebus quae tum agerentur dicere ex tempore, quotiens revocatum eandem rem dicere commutatis verbis atque sententiis! quae vero accurate cogitateque scripsisset, ea sic vidi probari ut ad veterum scriptorum laudem perveniret.
배심원 여러분, 나는 이 아르키아스가, ——여러분의 친절을 기꺼이 이용하겠으니, 여러분이 이 낯선 종류의 변론에서 나에게 이토록 열심히 귀를 기울여 주시는 까닭이다—— 내가 이 인물을, 단 한 글자도 쓰지 않았음에도 바로 그때 논의되던 바로 그 일들에 관해 즉석에서 수많은 극히 훌륭한 시 구절을 읊는 것을 지금까지 몇 번이나 보았으며, 다시 청함을 받았을 때 똑같은 사안을 단어와 표현을 바꾸어 말하는 것을 몇 번이나 보았는지 모른다! 반면에 그가 정성을 들여 깊이 생각하여 쓴 것들에 대해서는, 그것들이 마치 고대 작가들의 명성에 이를 정도로 찬사를 받는 것을 내가 분명히 보았다.
hunc ego non diligam, non admirer, non omni ratione defendendum putem? atque sic a summis hominibus eruditissimisque accepimus, ceterarum rerum studia ex doctrina et praeceptis et arte constare, poetam natura ipsa valere et mentis viribus excitari et quasi divino quodam spiritu inflari.
내가 이 사람을 사랑하지 않고, 찬탄하지 않으며, 모든 방법을 동원해 옹호해야 마땅하다고 생각지 않을 수 있겠는가? 또한 우리는 가장 훌륭하고 학식 있는 이들로부터 다음과 같이 배웠다. 다른 모든 사안의 연구는 학문과 지침과 기술로 이루어지지만, 시인은 천성 그 자체로 힘을 얻고, 정신의 힘에 의해 고취되며, 마치 어떤 신적인 영감에 의해 고취된다는 것을 말이다.
qua re suo iure noster ille Ennius 'sanctos' appellat poetas, quod quasi deorum aliquo dono atque munere commendati nobis esse videantur.
그리하여 우리의 저 유명한 엔니우스는 정당한 권리를 가지고 시인들을 '신성한 자들'이라 부른다. 왜냐하면 그들은 마치 신들의 어떤 선물과 은혜에 의해 우리에게 추천된 것처럼 보이기 때문이다.
§19sit igitur, iudices, sanctum apud vos, humanissimos homines, hoc poetae nomen quod nulla umquam barbaria violavit.
그러므로 배심원 여러분, 지극히 인간미 넘치는 여러분 곁에서, 그 어떤 야만도 결코 침범한 적이 없는 이 시인이라는 이름이 신성하게 여겨지기를 바란다.
Saxa atque solitudines voci respondent, bestiae saepe immanes cantu flectuntur atque consistunt; nos instituti rebus optimis non poetarum voce moveamur? Homerum Colophonii civem esse dicunt suum, Chii suum vindicant, Salaminii repetunt, Smyrnaei vero suum esse confirmant itaque etiam delubrum eius in oppido dedicaverunt, permulti alii praeterea pugnant inter se atque contendunt.
바위와 황야가 목소리에 응답하고, 사나운 맹수들도 종종 노래에 의해 굴복되어 멈춰 서거늘, 가장 훌륭한 것들로 교육받은 우리가 시인들의 목소리에 마음이 움직이지 않을 수 있겠는가? 콜로폰 사람들은 호메로스가 자신들의 시민이라고 말하고, 키오스 사람들은 자신들의 인물이라 주장하며, 살라미스 사람들은 자신들의 인물로 요구하고, 스미르나 사람들은 참으로 그가 자신들의 인물이라고 확언하며 그리하여 도시 안에 그의 신전까지 바쳤으며, 이외에도 극히 많은 다른 이들이 서로 싸우며 논쟁하고 있다.
ergo illi alienum, quia poeta fuit, post mortem etiam expetunt; nos hunc vivum qui et voluntate et legibus noster est repudiamus, praesertim cum omne olim studium atque omne ingenium contulerit Archias ad populi Romani gloriam laudemque celebrandam? nam et Cimbricas res adulescens attigit et ipsi illi C. Mario qui durior ad haec studia videbatur iucundus fuit.
그러므로 그들은 외지인을, 시인이었다는 이유로 죽은 후에조차 원하거늘, 우리는 스스로의 의지에 의해서도 법률에 의해서도 우리의 시민인 이 살아있는 사람을 거부한단 말인가? 특히 아르키아스가 옛날에 로마 국민의 영광과 찬사를 칭송하기 위해 자신의 모든 연구와 모든 재능을 바쳤는데도 말이다. 그는 젊은 시절에 킴브리 전쟁의 사적도 다루었으며, 이 연구들에 대해 다소 무풍류하게 보였던 저 C. 마리우스 그 사람에게조차 즐거움을 주었기 때문이다.
§20neque enim quisquam est tam aversus a Musis qui non mandari versibus aeternum suorum laborum praeconium facile patiatur.
참으로 그 누구도 뮤즈를 그토록 싫어하여 자신의 노고에 대한 영원한 찬양이 시 구절에 기탁되는 것을 흔쾌히 용납하지 않을 사람은 없기 때문이다.
Themistoclem illum, summum Athenis virum, dixisse aiunt, cum ex eo quaereretur quod acroama aut cuius vocem libentissime audiret: 'eius a quo sua virtus optime praedicaretur.
아테네의 가장 위대한 인물이었던 저 테미스토클레스는 그가 어떤 공연이나 누구의 목소리를 가장 즐겁게 듣느냐는 질문을 받았을 때, "자신의 덕이 가장 잘 선포되는 이의 목소리"라고 답했다고 한다.
' itaque ille Marius item eximie L. Plotium dilexit, cuius ingenio putabat ea quae gesserat posse celebrari.
그리하여 저 마리우스 역시 마찬가지로 L. 플로티우스를 각별히 아꼈으니, 그의 재능에 의해 자신이 치른 업적들이 널리 알려질 수 있다고 생각했기 때문이다.