§1Deos non esse, quos colit uulgus, hinc notum est.
民衆が崇拝している者たちが神々ではないことは、ここから明らかである。
reges olim fuerunt, qu ob regalem memoriam coli apud suos postmodum etiam in morte coeperant.
彼らはかつて王たちであり、王としての記憶ゆえに、後に死にあっても、身内の者たちの間で崇拝され始めたのである。
inde illis instituta templa, inde ad defunctorum uultus per imaginem detinendos expressa simulacra et immolabant hostias et dies festos dando honore celebrabant.
それゆえ彼らに神殿が設置され、それゆえ死者の容貌を似姿によって留めるために肖像が形作られ、人々は犠牲を屠り、名誉を授けることによって祝日を祝った。
inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant adsumpta solacia.
それゆえ、最初の人々にとっては慰めとして採用されたものが、後世の人々にとっては神聖な儀式となったのである。
et uideamus, an sit et haec apud singulos ueritas.
そして、この真実が個々の神々についても同様に成り立つかどうかを見てみよう。
§2Melicertes et Leucothea praecipitantur in maria et fiunt postmodum maris numina, Castores alternis moriuntur ut uiuant, Aesculapius ut in deum surgat, fulminatur, Hercules ut hominem exuat, Oetaeis ignibus concrematur.
メリケルテースとレウコテアーは海に投げ落とされ、後に海の神々となる。 カストルたちは交互に生きるために交互に死に、アスクレーピオスは神へと昇るために雷に打たれ、ヘーラクレースは人間の殻を脱ぎ捨てるためにオイテー山の炎で焼かれる。
Apollo Admeto pecus pauit, Laomedonti muros Neptunus instituit nec mercedem operis infelix instructor accepit.
アポローンはアドメートスのために家畜を飼い、ネプトゥーヌスはラーオメドーンのために城壁を築いたが、この不運な建設者はその仕事の報酬を受け取らなかった。
antrum Iouis in Creta uisitur et sepulcrum eius ostenditur, et ab eo Saturnum fugatum manifestum est: inde Latium de latebra eius nomen accepit.
クレータ島にあるユピテルの洞窟が訪れられ、その墓が示されており、また彼によってサトゥルヌスが追放されたことは明白である。 そこからラティウムは、彼の隠れ場所(ラテブラ)にちなんでその名を得た。
hic literas inprimere, hic signare nummos in Italia primus instituit: inde aerarium Saturni uocitatur.
この者がイタリアで最初に文字を刻むこと、この者が貨幣に刻印することを創始した。 それゆえ国庫はサトゥルヌスの宝庫と呼ばれている。
et rusticitatis hic cultor fuit: inde ferens falcem pingitur.
また、彼は農耕の奨励者であった。 それゆえ鎌を手にした姿で描かれる。
hunc fugatum hospitio Ianus exceperat, de cuius nomine Ianiculum dictum est et mensis Ianuarius institutus est.
追放された彼をヤーヌスが歓待して迎え入れた。 その名前からヤーニクルムが名付けられ、ヤヌアリウス(一月)が定められた。
ipse bifrons exprimitur, quod in medio constitutus annum incipientem pariter et recedentem sectari uideatur.
彼自身は二つの顔を持つ姿で表されるが、それは中間に置かれて始まる年と去りゆく年を同時に見守っているように見えるからである。
Mauri uero manifeste reges colunt nec ullo uelamento hoc nomen obtexunt.
しかし、マウリー人は明らかに自分たちの王たちを崇拝しており、この名(王)をいかなる覆いによっても隠さない。
§3Inde per gentes et prouincias singulas uaria deorum religio mutatur, dum non unus ab omnibus Deus colitur, sed propria cuique maiorum suorum cultura seruatur.
それゆえ、諸民族や個々の属州を通じて神々に対する様々な宗教が変化している。 それは、すべての者によって同一の神が崇拝されているのではなく、それぞれ自身の祖先の固有の崇拝が保たれているからである。
hoc ita esse Alexander magnus insigni uolumine ad matrem suam scripsit, metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum, quod maiorum et regum memoria seruata sit.
このことがその通りであることを、アレクサンドロス大王は母親への著名な書簡の中に書いている。 すなわち、彼の権力への恐れから神官によって、神々とは(かつて)人間であったという秘密が自分に打ち明けられたこと、そして祖先や王たちの記憶が保存されたこと(が崇拝の起源であること)である。
inde colendi et sacrificandi ritus inoleuit.
そこから、崇拝と犠牲を捧げる儀式が定着したのである。
si autem aliquando dii nati sunt, cur non hodieque nascuntur? nisi forte Iuppiter senuit aut partus in Iunone defecit?
だが、もし神々がかつて生まれたのだとすれば、なぜ今日でも生まれないのか。 まさかユピテルが老いたのか、あるいはユノーの出産能力が尽きたとでもいうのか。
§4Cur uero deos putas pro Romanis posse, quos uideas nihil pro suis aduersus eorum arma ualuisse? Romanorum enim uernaculos deos nouimus.
しかし、あなたがたは、自分たちを信奉する者たちのためにローマ人の武器に対抗して何の力も発揮できなかったと目にする神々が、なぜローマ人のために力を発揮できると思うのか。 というのも、私たちはローマ土着の神々を知っているからである。
est Romulus perierante Proculo deus factus, et Picus et Tiberinus et Pilumnus et Consus, quem deum fraudis uelut consiliorum deum coli Romulus uoluit, postquam in raptum Sabinarum perfidia prouenit.
プロクルスが偽誓したことによって神とされたロームルスがおり、ピークス、ティベリヌス、ピルムヌス、そしてコーンススがいる。 コーンススは、サビニー女性たちの掠奪において裏切りが功を奏したのち、あたかも計画の神であるかのように欺瞞の神として崇拝されることをロームルスが望んだ神である。
deam quoque Cloacinam Tatius inuenit et coluit, Pauorem Hostilius adque Pallorem.
また、タティウスは女神クロアキナを見出して崇拝し、ホスティリウスはパウォル(恐れ)とパッロル(青ざめ)を崇拝した。
mox a nescio quo Febris dedicata et Acca et Flora meretrices.
やがてどこの誰とも知れぬ者によってフェブリス(熱病)が奉納され、娼婦であるアッカやフローラも崇拝された。
hi dii Romani.
これらがローマの神々である。
ceterum Mars Thracius et Iuppiter Creticus et Iuno uel Argiua uel Samia uel Poena et Diana Taurica et deum mater Idaea et Aegyptia portenta, non numina: quae utique si quid potestatis habuissent, sua ac suorum regna seruassent.
その上、トラーキアのマルス、クレータのユピテル、アルゴスないしサモスないしカルタゴのユノー、タウリカのディアーナ、神々の母たるイダエア(のキュベレー)、そしてエジプトの怪異たちは、神霊ではなく怪物である。 これらは、もし何らかの力を有していたならば、必ずや自分自身や自国民の王国を守ったはずである。
plane sunt apud Romanos et uicti penates, quos Aeneas profugus aduexit: est et Venus calua, multo hic turpius calua, quam apud Homerum uulnerata.
明らかに、ローマ人の間には、逃亡者アイネアースが運んできた「敗北したペナーテース(家政神)」も存在する。 また「禿げ頭のウェヌス」もいるが、ここでは、ホメーロスにおいて負傷したウェヌスよりも、遥かに見苦しく禿げている。