Humanitext Reader

アウソニウス · 数字の3の謎掛け §1.1-1.90

数「三」と「九」にまつわる事象の列挙

2 / 2 箇所 · ラテン語

要旨

詩人は、数「三」および「九」にまつわる様々な神話、歴史、自然科学、幾何学、法律、文学の事例を列挙し、この詩全体を九十行で完結させることを宣言する。

§1.1Ter bibe vel totiens ternos: sic mystica lex est,
三度飲め、さもなくば三度の三倍(九度)飲め。
§1.2vel tria potanti vel ter tria multiplicanti, §1.3inparibus novies ternis contexere coebum.
神秘の律法はかく定めている、すなわち三度飲む者にとっても、あるいは三の三倍を掛け合わせる者にとっても、奇数の三の九倍によって(全体を)一つの立方体へと織りなすようにと。
§1.4Iuris idem tribus est, quod ter tribus: omnia in istis;
「三」が持つ権利は、「三の三倍(九)」が持つそれと同じであり、万物はこれらの中に含まれる。
§1.5forma hominis coepti plenique exactio partus §1.6quique novem novies fati tenet ultima finis,
人間の(胎内での)形成の始まりと、(十月十日の)満期に及ぶ出産の完了、そして九の九倍(八十一)の年月が寿命の究極の終わりを保持すること。
§1.7tris Ope progeniti fratres, tris ordine partae, §1.8Vesta, Ceres et Iuno, secus muliebre, sorores.
オプスから生まれた三人の兄弟(ユピテル、ネプトゥヌス、プル Pluton)、そして同じ順序で生まれた、女性の性である姉妹たち、ウェスタ、ケレス、ユノ。
§1.9inde trisulca Iovis sunt fulmina, Cerberus inde, §1.10inde tridens triplexque Helenae cum fratribus ovum.
それゆえに、ユピテルの雷は三叉であり、ケルベロスもそれゆえに(三つの頭を持ち)、三叉の矛も、そしてヘレナとその高貴な兄弟たち(カストル、ポルクス)が生まれた三重の卵も、それゆえに生じた。
§1.11ter nova Nestoreos implevit purpura fusos §1.12et totiens trino cornix vivacior.
三度にわたり新たな紫の糸がネストルの(命の)紡錘を満たし、そして同じ回数(三度)だけ、その三倍の寿命を誇る烏はより長く生きる。
aevo. §1.13quam novies terni glomerantem saecula tractus §1.14vincunt aeripedes ter temo Nestore cervi,
その烏が三の九倍(二十七)の世代を積み重ねていく引き伸ばされた時間を、青銅の蹄を持つ鹿たちが三倍(八十一世代)上回り、ネストルは(それより短い)三倍(三世代)を生きる。
§1.15tris quorum aetates superat Phoebeius oscen, §1.16quem novies senior Gangeticus anteit ales, §1.17ales cinnameo radiatus tempora nido.
その鹿たちの三つの寿命を、アポロンの予言の鳥(大烏)が凌駕し、その大烏を、九倍年老いたガンジス川の鳥(フェニックス)が追い越し、その鳥は肉桂で作られた巣から光を放ち、そのこめかみを照らす。
§1.18Tergemina est Hecate, tria virginis ora Dianae;
ヘカテは三重であり、乙女ディアーナの顔は三つ。
§1.19tris Charites, tria Fata, triplex vox, trina elementa, §1.20tris in Trinacria Siredones;
三人のカリス(美の女神)、三人のパルカ(運命の女神)、三重の音声、三つの元素(あるいは文字)、トリナクリア(シチリア)にいる三人のセイレン。
omnia terna:
万物は三つから成る。
§1.21tris volucres, tris semideae, tris semipuellae,
三羽の鳥であり、半神の女たちであり、半ば乙女の者たち。
§1.22ter tribus ad palmam iussae certare camenis,
勝利の栄冠を目指して競うよう命じられた、三の三倍(九人)のムーサ(カメナエ)たち。
§1.23ore manu flatu buxo fide voce canentes,
彼女らは、口、手、息、ツゲの笛、竪琴、歌声によって奏で歌う。
§1.24tris sophiae partes, tria Punica bella, trimenstres §1.25annorum caelique vices noctisque per umbram §1.26tergemini vigiles, ter clara instantis Eoi §1.27signa canit serus deprenso Marte satelles.
知恵(哲学)の三つの部門、三度にわたるポエニ戦争、年月と天の三ヶ月ごとの移り変わり、そして夜の闇の中に立つ三重の(交代する)番兵たち、そしてマルスが捕らえられたことを、夜明けの東の空が迫る三度の明確な合図とともに歌う、遅れてやってきた従者(おんどり)。
§1.28et qui conceptus triplicatae vespere noctis §1.29iussa quater ternis adfixit opima tropaeis.
そして、三倍に引き伸ばされた夜の夕暮れに宿され、命じられた栄えある勝利の品を、四の三倍(十二)の戦利品(勲功)として掲げた者(ヘラクレス)。
§1.30Et lyrici vates numero sunt Mnemosynarum, §1.31tris solas quondam tenuit quas dextera Phoebi:
そして、叙情詩人たちの数も、ムネモシュネの娘たち(ミューズ)の数(九)に等しく、かつてアポロンの右手が保持していたのは、わずかに三人のみであった。
§1.32set Citheron totiens ternas ex aere sacravit
しかしキタイロンの地は、父祖たちの信仰に基づき、それと同じ回数の三倍(九人)を青銅(の像)として捧げた。
§1.33relligione patrum, qui sex sprevisse timebant,
彼らは(かつての)六人を軽んじることを恐れたのである。
§1.34trina Tarentino celebrata trinoctia ludo, §1.35qualia bis genito Thebis trieterica Baccho.
タレントゥムの祭典(百年祭)で祝われる三重の三夜の祭、それは、テーバイにおいて、二度生まれたバックス(ディオニュソス)のために、三年に一度(隔年で)祝われる祭のようなもの。
§1.36tris primas Thraecum pugnas tribus ordine bellis §1.37Iuniadae patrio inferias misere sepulcro,
トラキアの者たちの最初の三つの闘い(決闘)を、三つの戦争において順々に、ユニア氏族の者(デキムス・ジュニアス・ブルトゥス)は、父祖の墓への供え物(追悼剣闘士試合)として捧げた。
§1.38illa etiam thalamos per trina aenigmata quaerens, §1.39qui bipes et quadrupes foret et tripes, omnia solus,
彼女(スフィンクス)もまた、三重の謎をかけて婚姻を求めつつ、二本足、四本足、三本足とは誰であるか(それは一人のうちのすべてである)と問い、アオニア(ボイオティア)の地を脅かした。
§1.40terruit Aoniam volucris, leo, virgo triformis §1.41sphinx, volucris pennis, pedibus fera, fronte puella.
羽を持つ鳥であり、獅子であり、乙女である、三つの姿を持つスフィンクスは、翼においては鳥、足においては野獣、額においては乙女であった。
§1.42Trina in Tarpeio fulgent consortia templo, §1.43humana efficiunt habitacula tergenus artes:
タルペイアの丘の神殿(カピトリウム神殿)には、三柱の同伴者(ユピテル、ユノ、ミネルヴァ)が輝き、人間の住居を造り出すのは、三種の技術である。
§1.44parietibus qui saxa locat, qui culmine tigna, §1.45et qui supremo comit tectoria cultu.
すなわち、壁に石を配置する者、屋根に梁を渡す者、そして、最上の仕上げとして漆喰を整える者。
§1.46hinc Bromii quadrantal et hinc Sicana medimna:
ここに、バックスのクアドランタル(液体の容量単位)があり、そこにシチリアのメディムノス(穀物の容量単位)がある。
§1.47hoc tribus, hoc geminis tribus explicat usus agendi.
これ(前者)は三、これ(後者)は二つの三(六)へと、実際の使用において展開される。
§1.48in physicis tria prima, deus, mundus, data forma:
自然学においては三つの第一原理、すなわち神、世界、与えられた形相。
§1.49tergenus omnigenum, genitor, genetrix, generatum.
あらゆる種類の三つの世代(原理)、すなわち、生む者、生まれる母体、生み出されたもの。
§1.50Per trinas species trigonorum regula currit,
三角形の規則は、三つの種類にわたって適用される。
§1.51aequilatus vel crure pari vel in omnibus inpar.
等辺(正三角形)、あるいは二辺が等しいもの(二等辺)、あるいはすべての辺が不等なもの(不等辺)。
§1.52tris coit in partes numerus perfectus,1 ut idem §1.53congrege ter temo per ter tria dissoluatur.
完全数(六)は三つの部分(一、二、三)に分かれ、それは同じように、一緒に集まると、三の三倍(九)を通じて、三倍されて分解される(九分の三となる)。
§1.54tris primus par, impar habet mediumque: sed ipse,
奇数(三)は、最初の偶数、奇数、そしてその中間(一、二、三)を含んでいる。
§1.55ut tris, sic quinque et septem quoque, dividit unus;
しかし、それ自体は、三と同様に、五や七も、一(単一性)によってのみ割り切れる。
§1.56et numero in toto positus sub acumine centri §1.57distinguit solidos coebo pergente 2 trientes, §1.58aequipares dirimens partes ex inpare temo:
そして、数全体の真ん中(中心の尖点)に位置するその数(三)は、立方体が進行するにつれて、中身の詰まった三分の一(三、九、二十七)を区別し、奇数の中から、等しい部分を切り分ける中心軸(三)となる。
§1.59et paribus triplex medium, cum quattuor et sex
そして、偶数においても三重の中間が存在する。
§1.60bisque quaternorum secernitur omphalos idem.
四と六、そして二の四倍(八)において、同じ中心(へそ)が切り分けられるときがこれである。
§1.61Ius triplex, tabulae quod ter sanxere quaternae: §1.62sacrum, privatum et populi commune quod usquam est.
十二表法が三の四倍(十二)の板において制定した、三重の法体系、すなわち、神聖法、私法、そしていずこであれ人々に共通する公法。
§1.63interdictorum trinum genus: unde repulsus
会計の(あるいは占有に関する)差止命令(インテルディクトゥム)には三つの種類がある。
§1.64vi fuero aut utrubi fuerit quorumve bonorum,
すなわち、そこから暴力によって追い出された場合(vi)、あるいは二つの場所のいずれかにある場合(utrubi)、あるいは彼らの財産に関する場合(quorum bonorum)。
§1.65triplex libertas capitisque minutio triplex.
三重の自由(市民権の三要素)、そして市民権の剥奪(人格の減等)も三重である。
§1.66trinum dicendi genus est: sublime, modestum
弁論の文体には三つの種類がある。
§1.67et tenui filo.
すなわち、高雅なもの、中庸なもの、そして細い糸で紡がれた(簡素な)もの。
triplex quoque forma medendi, §1.68cui logos aut methodos cuique experientia nomen,
治療(医術)の形態もまた三重であり、それぞれ、ロゴス(理論派)、メトドス(系統派)、エクスペリエンティア(経験派)という名を持ち、医学の機能も三重である。
§1.69et medicina triplex: servare, cavere, mederi,
すなわち、健康を維持すること、予防すること、治療すること。
§1.70tris oratorum cultus;
弁論家たちの三つの流派がある。
regnata Colosso §1.71quem Rhodos, Actaeae quem dilexistis Athenae §1.72et quem de scaenis tetrica ad subsellia traxit §1.73prosa Asiae, in causis numeros imitata chororum.
巨像が支配したロドス島よ、あなた方が愛したアクテ(アッティカ)のアテナイよ、そして、アジアの散文(アジア風の文体)が、劇場(の舞台)から厳格な法廷へと引きずり下ろし、訴訟において合唱の舞踏の拍子を模倣した、その三つの流派である。
§1.74Orpheos hinc tripodes, quia sunt tria, terra, aqua, flamma.
オルフェウスの三脚釜はこれに由来する。 なぜなら、大地、水、火という三つの元素があるからである。
§1.75triplex sideribus positus, distantia, forma.
天体には三重の属性、すなわち位置、距離、形状がある。
§1.76et modus et genetrix modulorum musica triplex, §1.77mixta libris, secreta astris, vulgata theatris.
そして、音律の母であり、規範(律動)である音楽も三重(調和、リズム、拍子)であり、書物に交じり、星々に秘められ、劇場で広く親しまれている。
§1.78Martia Roma triplex: equitatu, plebe, senatu,
軍神のローマは三重である。 すなわち、騎兵、平民、元老院。
§1.79hoc numero tribus et sacro de monte tribuni.
この数(三)によって部族(トリブス)が構成され、聖なる山からは護民官(トリブヌス)が生まれた。
§1.80tres equitum turmae, tria nomina nobiliorum.
騎兵には三つの部隊があり、高貴な者たちには三つの名(個人名、氏族名、家族名)がある。
§1.81nomina sunt chordis tria, sunt tria nomina mensi.
竪琴の弦(低音、中音、高音)には三つの名があり、暦の月(カルエンダエ、ノナエ、イドゥス)にも三つの名がある。
§1.82Geryones triplices, triplex conpago Chimaerae:
三重のゲリュオネス、キマイラの三重の結合。
§1.83Scylla triplex, commissa tribus: cane, virgine, pisce.
三重のスキュラは、犬、乙女、魚という三つの姿が結合したものである。
§1.84Gorgones Harpalycaeque et Erinyes agmine temo, §1.85et tris fatidicae, nomen commune, Sibyllae,
ゴルゴンたち、ハルピュイアたち、そして復讐の女神(エリニュス)たちも、その隊列において三つ(三人)であり、神託を告げるシビュラたちも、共通の名を持つ三人の者たちである。
§1.86quarum tergemini fatalia carmina libri, §1.87quos ter quinorum servat cultura virorum.
彼女たちの、宿命の託宣が書かれた三の二倍(六つの、あるいは三組の)書物は、三の五倍(十五人)の男たち(十五人委員会)の儀礼によって守られている。
§1.88Ter bibe.
三度飲め。
tris numerus super omnia, tris deus unus.
三という数は万物に勝り、神は一にして三(三位一体)である。
§1.89hic quoque ne ludus numero transcurrat inerti, §1.90ter decies ternos habeat deciesque novenos.
ここにおいても、この言葉の遊びが、だらしない数(行数)で流れてしまわぬように、三の十倍の三倍(九十行)と、十の九倍(九十行)を(全詩が)持つようにしよう。

語釈・文法注

  1. 1.3inparibus novies ternis contexere coebum — contexere は不定詞で、1.1の mystica lex を説明する、あるいは命令形 bibe に続く目的を補足する形容詞句・不定詞句の一部。coebum は cubum(立方体)の異綴りで、奇数の 3 × 9 = 27 が 3 の 3 乗(立体数)を形成することを示している。
  2. 1.13quam — 関係代名詞 qui の単数女性対格で、先行詞は前行(1.12)の cornix(烏)。1.14の vincunt の直接目的語となっている。
  3. 1.23canentes — 1.22の camenis(ムーサたち、与格)に係る現在分詞。格変化は対格(あるいは主格)の形をとるが、ここでは呼格的、あるいは camenis に同格的に係る形容詞的用法として解釈される。
  4. 1.52perfectus — 数論における「完全数」(自身を除く約数の和が自身に等しい数、ここでは 6 = 1 + 2 + 3)を指す。1.53の dissoluatur は、この完全数が1/6, 2/6, 3/6(あるいは約数の和)に分解される関係性を述べている。
  5. 1.89ne ... transcurrat — 否定目的節。「この言葉の遊び(ludus)が、数的な秩序を欠いた(inerti)不規則な行数でだらだらと流れてしまわないように」という著者の創作意図を示す。1.90の habeat が主節の接続法(命令・願望)。

この箇所を引用する

アウソニウス, 数字の3の謎掛け §1.1-1.90. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:stoa0045.stoa015.humanitext-lat2:1.1-1.90

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。