Humanitext Reader

ローマ皇帝群像 · 二人のウァレリアヌス §1-5

ウァレリアヌスの捕縛と周辺諸国の反応

1 / 2 箇所 · ラテン語

要旨

シャープールによるウァレリアヌス捕縛に対し、周辺諸国の王たちがローマの底力を警告して和平と返還を促す。その後、パルミラのオダエナトゥスが軍を率いてペルシアを撃退し、ウァレリアヌスの元老院での高潔な評判と監察官推薦の逸話が語られる。

§1Sapori regi regum vel soli 1: Si scirem posse aliquando Romanos penitus vinci, gauderem tibi de victoria, quam praefers.
諸王の王、あるいは唯一の王、シャープールへ 1:もし私が、ローマ人がいつの日か完全に打ち負かされうると知っていたなら、あなたが誇っている勝利について、あなたのために喜んだであろう。
sed quia vel fato vel virtute gens illa plurimum potest, vide ne, quod senem imperatorem cepisti et id quidem fraude, male tibi cedat et posteris tuis.
しかし、あの民族が運命によってであれ、徳によってであれ、極めて強力であるがゆえに、あなたが老いた皇帝を、しかも欺瞞によって捕らえたということが、あなた自身とあなたの末裔にとって悪い結果をもたらすことのないように気をつけよ。
cogita quantas gentes Romani ex hostibus suas fecerint, a quibus saepe victi sunt.
ローマ人が、かつてはしばしば彼らを打ち負かした敵から、いかに多くの民族を自分たちのものにしたかを考えよ。
audivimus certe quod Galli eos vicerint et ingentem illam civitatem incenderint;
確かに我々は、ガリア人が彼らを打ち負かし、あの巨大な都市を焼き払ったと聞いている。
certe Romanis serviunt, quid Afri? eos non vicerunt? certe serviunt Romanis, de longioribus exemplis et fortasse inferioribus nihil dico.
だが、確かに彼らはローマ人に仕えている。 アフリカ人はどうか? 彼らを打ち負かさなかったか? 確かに彼らはローマ人に仕えている。 より古い、そしておそらく劣る例については、私は何も言わない。
Mithradates Ponticus totam Asiam tenuit;
ポントスのミトリダテスは全アジアを支配した。
certe victus est, certe Asia Romanorum est.
しかし確かに彼は敗北し、確かにアジアはローマ人のものである。
si meum consilium requiris, utere occasione pacis et Valerianum suis redde, ego gratulor felicitati tuae,;
もし私の忠告を求めるなら、和平の機会を利用し、ウァレリアヌスを彼の身内に返すがよい。
si tamen illa uti tu scias.
私はあなたの幸運を祝そう、ただし、もしあなたがそれを活用することを知っているならばの話だが。
§2Velenus rex Cadusiorum sic scripsit: Remissa mihi auxilia integra et incolumia gratanter accepi.
カドゥシィ人の王ウェレヌスは次のように書き送った:私に送り返された補助軍を、無傷かつ無事な状態で、私は感謝して受け取った。
at captum Valerianum principem principum non satis gratulor, magis gratuler, si redderetur.
しかし、首領たちの首領であるウァレリアヌスが捕らえられたことは、私は十分に喜べない。 もし彼が返されるなら、もっと喜ぶであろう。
Romani enim graviores tunc sunt, quando vincuntur.
というのも、ローマ人は敗北したときにこそ、より手強い存在となるからだ。
age igitur ut prudentem decet, nec fortuna te inflammet, quae multos decepit.
それゆえ、賢者にふさわしく行動せよ。 多くの者を欺いてきた運命があなたを煽り立てることのないように。
Valerianus et filium imperatorem habet et nepotem Caesarem, et quid ad omnem orbem illum Romanum, qui contra te totus insurget? redde igitur Valerianum et fac cum Romanis pacem, nobis etiam ob gentes Ponti eas profuturam.
ウァレリアヌスには皇帝である息子とカエサルの孫がおり、さらに、あなたの前に総立ちとなるであろうあのローマ世界全体に対して、何になろうか。 それゆえ、ウァレリアヌスを返還し、ローマ人と和平を結ぶがよい。 それはポントスの諸民族のゆえに、我々にとっても有益となるであろう。
§3Artavasdes rex Armeniorum talem ad Saporem epistulam misit: In partem gloriae venio, sed vereor ne non tam viceris quam bella severis.
アルメニア人の王アルタウァスデスは、シャープールに次のような書簡を送った:私は栄光を分かち合うが、しかしあなたが勝利したというよりは、むしろ戦争の種をまいたのではないかと恐れている。
Valerianum et filius repetit et nepos et duces Romani et omnis Gallia et omnis Africa et omnis Hispania et omnis Italia et omnes gentes quae sunt in Illyrico atque in oriente et in Ponto, quae cum Romanis consentiunt aut Romanorum sunt, unum ergo senem cepisti sed omnes gentes orbis terrarum infestissimas tibi fecisti, fortassis et nobis, qui auxilia misimus, qui vicini sumus, qui semper vobis inter vos pugnantibus laboramus.
ウァレリアヌスの返還を、その息子も、孫も、ローマの将軍たちも、全ガリア、全アフリカ、全ヒスパニア、全イタリア、そしてイリュリコ、東洋、ポントスにある、ローマ人と同盟しているか、あるいはローマ人の支配下にあるすべての諸民族も求めている。 それゆえ、あなたは一人の老人を捕らえたが、全世界のすべての民族を自分に対して極めて敵対的なものにしてしまったのだ。 そしておそらく、補助軍を送り、隣人であり、あなたがたが互いに戦う中で常に苦難を被っている我々をも敵対的にしてしまったのだ。
§4Bactriani et Hiberi et Albani et Tauroscythae Saporis litteras non receperunt sed ad Romanos duces scripserunt auxilia pollicentes ad Valerianum de captivitate liberandum.
バクトリア人、イベリア人、アルバニア人、タウロスキュティア人はシャープールの書簡を受け取らず、かえってローマの将軍たちに、ウァレリアヌスを捕虜の身から解放するための補助軍を約束して書き送った。
Sed Valeriano apud Persas consenescente Odaenathus Palmyrenus collecto exercitu rem Romanam prope in pristinum statum reddidit.
しかし、ウァレリアヌスがペルシア人のもとで老いさらばえていく中で、パルミラのオダエナトゥスは軍勢を集め、ローマの国家情勢をほぼ元の状態に回復させた。
cepit regis thesauros, cepit etiam, quas thesauris cariores habent reges Parthici, concubinas, quare magis reformidans Romanos duces Sapor timore Ballistae atque Odaenathi in regnum suum ocius se recepit, atque hic interim finis belli fuit Persici.
彼は王の宝物を奪い、またパルティアの王たちが宝物よりも大切にしている側室たちをも奪った。 そのため、ローマの将軍たちをよりいっそう恐れたシャープールは、バッリスタとオダエナトゥスへの恐怖から、より速やかに自らの王国へと退却し、かくして、ひとまずペルシア戦争の終結となった。
§5Haec sunt digna cognitu de Valeriano, cuius per annos sexaginta vita laudabilis in eam conscenderat gloriam ut post omnes honores et magistratus insigniter gestos imperator fieret, non, ut solet, tumultuario populi concursu, non militum strepitu, sed iure meritorum et quasi ex totius orbis una sententia.
これらがウァレリアヌスに関して知るに値することである。 彼の六十年にわたる称賛すべき生涯は、すべての名誉や政務官職を際立って務め上げた後に、よくあるような民衆の騒がしい集まりによってでもなく、兵士たちの騒音によってでもなく、功績の正当性によって、そしていわば全世界の一致した意思によって皇帝となるほどの、あの栄光にまで上り詰めていた。
denique si data esset omnibus potestas promendi arbitrii quem imperatorem vellent, alter non esset electus.
実のところ、もし誰を皇帝に望むかという決定を表明する権限がすべての人々に与えられていたなら、他の者は選ばれなかったであろう。
Et ut scias quanta vis in Valeriano meritorum fuerit publicorum, ponam senatus consulta, quibus animadvertant omnes quid de illo semper amplissimus ordo indicaverit.
そして、ウァレリアヌスの公的功績がいかに強力なものであったかを知ってもらうために、私は元老院議決を掲載しよう。 それによって、あの最も壮麗な身分が、彼について常にどのように判断していたかを誰もが気付くであろう。
Duobus Deciis consulibus sexto kal. Novembrium die, cum ob imperatorias litteras in Aede Castorum senatus haberetur, ireturque per sententias singulorum, cui deberet censura deferri (nam id Decii posuerant in senatus amplissimi potestate), ubi primum praetor edixit: Quid vobis videtur, patres conscripti, de censore deligendo? atque eum, qui erat princeps tunc senatus, sententiam rogasset absente Valeriano (nam ille in procinctu cum Decio tunc agebat), omnes una voce dixerunt interrupto more dicendae sententiae: Valeriani vita censura est.
二人のデキウスが執政官であった年の10月27日、皇帝の書簡によりカストル神殿で元老院が開催され、誰に監察官の職を委ねるべきか、一人一人の意見が順番に求められていたとき(というのもデキウス帝たちはそれを極めて壮麗な元老院の権能に委ねていたからである)、法務官がまず次のように宣言した:「徴募された父たちよ、監察官の選定について、諸君はどう考えるか? 」そして、ウァレリアヌスの不在中に(というのも彼は当時、デキウスとともに戦場にいたからである)、当時の元老院の第一人者に意見を求めたところ、全員が一斉に、意見を述べる通常の慣例を破って叫んだ:「ウァレリアヌスの生涯そのものが監察官の職である。
ille de omnibus iudicet, qui est omnibus melior, ille de senatu iudicet, qui nullum habet crimen, ille de vita nostra sententiam ferat, cui nihil potest obici.
すべての人よりも優れているあの人に、すべての人を裁かせよ。 何の罪も持たないあの人に、元老院を裁かせよ。 非難されるべき点を何一つ持たないあの人に、我々の生き方についての判決を下させよ。
Valerianus a prima pueritia fuit censor.
ウァレリアヌスは、幼少期の初めから監察官であった。
Valerianus in tota vita sua fuit censor, prudens senator, modestus senator, gravis senator, amicus bonorum, inimicus tyrannorum, hostis criminum, hostis vitiorum, hunc censorem omnes accipimus, hunc imitari omnes volumus, primus genere, nobilis sanguine, emendatus vita, doctrina clarus, moribus singularis, exemplum antiquitatis.
ウァレリアヌスはその全生涯において監察官、思慮深い元老院議員、慎み深い元老院議員、厳格な元老院議員、善き人々の友、僭主たちの敵、犯罪の敵、悪徳の敵であった。 我々は皆、この人を監察官として受け入れる。 我々は皆、この人を模範とすることを望む。 家柄においては第一等、血統においては高貴、生涯においては非の打ち所がなく、学識においては著名、品性においては無類、いにしえの模範。
quae cum essent saepius dicta, addiderunt, omnes, atque ita discessum est.
」これらのことが何度も叫ばれた後、彼らはさらに付け加えた:「全員が! 」そして、このようにして解散した。

語釈・文法注

  1. §1 ¦2¦Si scirem... gauderem — 非現実の条件文。未完了過去の scirem および gauderem は、現在の事実に反する仮定を表す(「もし[今]知っているならば、[今]喜ぶであろうに」)。
  2. §2 ¦1¦gratuler, si redderetur — 混合型の条件文。帰結節の gratuler は接続法現在(潜在・可能性、または丁寧な表現)であり、条件節の redderetur は接続法未完了(非現実・「もし返還されるならば」)である。
  3. §2 ¦2¦quid ad omnem orbem — 述語動詞(コピュラ est または適当な動詞)が省略された楕円(省略)表現。全体で「そして、あのローマ世界全体に対して何[の意味、あるいは重要性]があろうか(いや、何もない)」という意味になる。
  4. §5 ¦4¦ireturque per sententias singulorum — 自動詞 ire の非人称受動態 iretur が用いられており、「意見が順番に求められていた(進められていた)」という行為そのものを客観的に描写している。

この箇所を引用する

ローマ皇帝群像, 二人のウァレリアヌス §1-5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2331.phi022.humanitext-lat2:1-5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。